COVID-19: co ustalono, co jest sporne, co pozostaje otwarte

Najważniejsze ustalenia

• Szczepionki są dopuszczone do obrotu, a dwie pierwsze szczepionki mRNA przebadano w dużych badaniach randomizowanych. Siedem z nich ma pozwolenia w UE, a amerykański regulator w maju 2026 r. wymieniał cztery jako zatwierdzone, po tym jak w sierpniu 2025 r. cofnął zezwolenia na użycie w sytuacji nadzwyczajnej. Dwie szczepionki mRNA przeszły badania III fazy z udziałem 43 548 i 30 420 uczestników; mierzono w nich zachorowania objawowe, a nie przenoszenie wirusa, co regulatorzy zaznaczali już wtedy. Pierwsze pozwolenia w UE były warunkowe – to ścieżka prawna dla mniej kompletnych danych w sytuacji nadzwyczajnej; pozwolenia dla Comirnaty i Spikevax stały się standardowe w październiku 2022 r. W USA szczepionka Pfizer-BioNTech była w świetle prawa produktem „badanym” (investigational) – to zwykły termin dla produktu wciąż objętego badaniami klinicznymi – do czasu wydania zezwolenia na użycie w sytuacji nadzwyczajnej; żadna z zastosowanych kategorii prawnych nie nosi nazwy „eksperymentalna” (rozdział 7).
• Od 2025 r. polityka szczepień w USA się zawęziła, z powodów, które regulator sam podaje. Szczepienie zatwierdzono tylko dla osób w wieku 65 lat i starszych oraz młodszych z grup podwyższonego ryzyka. Dyrektor centrum ds. szczepionek w strukturze regulatora napisał, że „obecnie, na podstawie najlepszych dostępnych informacji”, nie ma „znacznej pewności” co do korzyści netto dla zdrowych osób, a zarazem jego notatki stwierdzają, że badania z lat 2020 i 2021 „wykazały akceptowalną skuteczność wobec objawowego COVID-19”. W marcu 2026 r. sąd tymczasowo zawiesił powołania do komitetu doradczego w nowym składzie oraz jego głosowania (rozdział 7).
• Pochodzenie wirusa pozostaje niewyjaśnione. Nie znaleziono zakażonego zwierzęcia ani nie przedstawiono dowodów na obecność wirusa w laboratorium w Wuhanie. Doradcy WHO stwierdzili w 2025 r., że przewaga dostępnych dowodów wskazuje na przeniesienie wirusa ze zwierząt na ludzi, ale pochodzenia laboratoryjnego „nie można zatem wykluczyć ani udowodnić, dopóki nie zostanie przekazanych więcej informacji”, oraz że Chiny nie udostępniły żądanych danych; agencje amerykańskie skłaniają się jedne ku jednej, inne ku drugiej hipotezie, z niską lub co najwyżej umiarkowaną pewnością. Nazywanie w 2020 r. hipotezy laboratoryjnej teorią spiskową wykraczało poza to, na co pozwalały ówczesne dowody; tak samo jest dziś z uznawaniem jej za udowodnioną (pewność: umiarkowana; rozdział 4).
• Ćwiczenia pandemiczne sprzed 2020 r. są zgodne z obrazem rutynowych przygotowań, a żaden z posiadanych dokumentów nie wskazuje na wcześniejszą wiedzę o pandemii (pewność: wysoka co do faktów, umiarkowana co do oceny). W czterech z dziesięciu scenariuszy wystąpił koronawirus, w pozostałych inne patogeny; większość ćwiczeń była jawna już wtedy, a trzy raporty rządowe ujawniono dopiero od 2020 r.; organizatorzy ćwiczenia z października 2019 r. oświadczyli później, że nie było ono prognozą. Wniosków nie wdrożono w pełni: brytyjskie publiczne dochodzenie w sprawie COVID-19 (UK Covid-19 Inquiry) ustaliło, że „nie wyciągnięto w pełni wniosków z wcześniejszych ćwiczeń na wypadek cywilnych sytuacji kryzysowych”, a przygotowania planowano z myślą o grypie, a nie o pandemii, która rzeczywiście nastąpiła (rozdziały 3 i 15).
• Liczba ofiar jest duża, ale określona nieprecyzyjnie, i znacznie różniła się między krajami. Model WHO wskazuje 14,83 mln zgonów nadmiarowych w latach 2020–2021 (od 13,23 do 16,58 mln); konkurencyjny model podaje 18,2 mln, a opublikowane szacunki dla Niemiec różnią się, w zależności od metody, kilkukrotnie. W porównaniu jedenastu krajów liczba zgonów w latach 2020–2021 przewyższyła oczekiwaną w różnym stopniu: od 1,2 proc. w Danii do 19,5 proc. w Polsce; we wszystkich tych krajach z wyjątkiem Danii spadek przeciętnego trwania życia od 2019 r. do najniższego punktu w czasie pandemii był większy niż jakikolwiek spadek w poprzedniej dekadzie, łącznie z latami grypowymi (rozdział 5).
• Działania przeciwepidemiczne ograniczyły w niektórych krajach przenoszenie wirusa, kosztem, którego źródła nie mierzą. Przegląd Royal Society uznał lockdowny i dystans społeczny za najskuteczniejsze środki niefarmakologiczne, przy dowodach w większości niskiej pewności; przytoczone źródła nie określają liczbowo kosztów gospodarczych i społecznych, poza prognozowanymi stratami wynikającymi z zamknięcia szkół (rozdział 6).
• W orzeczeniach zgromadzonych na potrzeby raportu sądy uznawały za niezgodne z prawem konkretne instrumenty, a nie całą politykę państw wobec pandemii. Polskie sądy administracyjne i Sąd Najwyższy odmawiały stosowania ograniczeń wprowadzonych rozporządzeniami bez odpowiedniego upoważnienia ustawowego. W jednym wyroku sądu cywilnego (Warszawa, luty 2025 r., w czerwcu 2025 r. nieprawomocny, znany z relacji Najwyższej Izby Kontroli) uznano, że należało wprowadzić stan klęski żywiołowej, natomiast w postanowieniu Sądu Najwyższego z 2020 r., znanym z artykułu w czasopiśmie prawniczym z 2023 r., stwierdzono, że nie było to konieczne. Hiszpański Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny z konstytucją zakaz przemieszczania się wprowadzony w ramach stanu alarmu w marcu 2020 r., ponieważ ten instrument na to nie pozwalał, przyjmując zarazem, że same środki były konieczne; Federalny Trybunał Konstytucyjny Niemiec (BVerfG) uznał za zgodne z konstytucją federalne nocne godziny policyjne i zamknięcie szkół wiosną 2021 r. Nie znaleziono orzeczenia polskiego Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego ograniczeń epidemicznych (rozdział 9).
• Dwie firmy opisują naciski rządu na platformy internetowe; korupcja polityków wymienionych z nazwiska nie jest udokumentowana. Prezes koncernu Meta napisał, że urzędnicy „wielokrotnie naciskali” na jego zespoły, a prawnicy spółki Alphabet – że urzędnicy „naciskali na spółkę”; są to relacje stron zainteresowanych, a Sąd Najwyższy USA rozstrzygnął jedynie, że powodowie nie mieli legitymacji procesowej. Udokumentowane są przychody firm, zakupy państw oraz rola przewodniczącej Komisji Europejskiej w jednych negocjacjach; sądy UE i Europejska Rzeczniczka Praw Obywatelskich stwierdziły uchybienia w rozpatrywaniu wniosków o dostęp do dokumentów, a brytyjską „ścieżkę VIP” uznano za niezgodną z prawem. Żadne zgromadzone na potrzeby raportu oficjalne ustalenie nie stwierdza korupcji polityka wymienionego z nazwiska (rozdziały 10 i 12).
• WHO jest zależna od kilku darczyńców. W 2024 r. Stany Zjednoczone i Fundacja Gatesów przekazały jej najwięcej wpłat dobrowolnych, licząc wpływy pieniężne brutto; po odpisie 330 mln dolarów amerykańskich jako kwoty, która może okazać się nieściągalna, WHO umieszcza Fundację Gatesów na pierwszym miejscu, a Stany Zjednoczone – na siódmym. Większość wpłat dobrowolnych to środki celowe, przypisane przez darczyńcę do określonych zadań. Dokumenty pokazują zależność, ale nie to, że którykolwiek darczyńca przesądził o jakiejś decyzji. Porozumienie pandemiczne z 2025 r., które jeszcze nie weszło w życie, stanowi, że nie przyznaje Sekretariatowi WHO, w tym dyrektorowi generalnemu, uprawnień do nakazywania lockdownów, wprowadzania obowiązku szczepień ani zakazów podróży (rozdział 11).
• Świadczenia kompensacyjne przyznano w niewielu sprawach. Spośród 14 250 wniosków złożonych w USA w związku ze środkami przeciwdziałania COVID-19 do 1 października 2026 r. świadczenie wypłacono w 66 sprawach, łącznie na kwotę około 8,0 mln dolarów amerykańskich według sumy wyliczonej przez redakcję; 8 249 wniosków odrzucono, a 5 881 czekało na rozpatrzenie. Polski Fundusz Kompensacyjny Szczepień Ochronnych do końca 2025 r. przyznał 268 świadczeń w związku ze szczepionkami przeciw COVID-19, a łącznie odmówił w 948 sprawach (rozdział 8).

Status weryfikacji: tekst zatwierdzony do publikacji przez redaktora odpowiedzialnego 16 października 2026 r.; bez niezależnej recenzji medycznej ani prawnej (nota metodologiczna).

1. Jak czytać ten raport

Do większości czytelników pandemia dociera w postaci rywalizujących ze sobą haseł. Rządy, Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), producenci, ich krytycy, a także większości i mniejszości parlamentarne – wszyscy formułowali twierdzenia, które później okazały się błędne. Dlatego raport stosuje do każdego twierdzenia ten sam standard dowodowy, niezależnie od tego, kto je wygłasza, i określa, jak daleko sięga każdy wniosek.

Status twierdzenia o faktach. Każde kwestionowane twierdzenie otrzymuje jedną z pięciu etykiet: potwierdzone (zgromadzone dowody je potwierdzają), częściowo potwierdzone (prawdziwe w części lub tylko z zastrzeżeniem), sporne (wiarygodne dowody wskazują w obu kierunkach), niepotwierdzone (nie udało się znaleźć wystarczających dowodów) oraz obalone (zgromadzone dowody wykazują, że jest fałszywe).

Pewność oceny. Tam, gdzie raport formułuje własny wniosek, określa stopień jego pewności: wysoka, umiarkowana, niska lub nierozstrzygnięta, oraz wskazuje, co mogłoby ten wniosek zmienić. Pewność opisuje stan dowodów, a nie prawdopodobieństwo.

Nazwiska. Osoby są wymieniane z nazwiska tylko wtedy, gdy dotyczący ich fakt został oficjalnie potwierdzony: przez sąd; przez organ kontroli, rzecznika praw obywatelskich lub prokuratora; przez urzędowy rejestr lub dokument złożony w urzędzie; albo w toczącym się oficjalnym postępowaniu, którego status jest wówczas podawany. Same doniesienia prasowe nie są podstawą do wymienienia kogokolwiek z nazwiska.

Prawo. Raport nazywa dany środek niekonstytucyjnym lub niezgodnym z prawem tylko wtedy, gdy orzekł tak właściwy sąd. W pozostałych przypadkach opisuje zarzut i wskazuje, kto go formułuje.

Pieniądze i wpływy. Raport rozróżnia trzy poziomy: udokumentowany związek (płatność, umowa, stanowisko); potencjalny konflikt interesów (taki związek w połączeniu z udziałem w decyzji w tej samej sprawie) oraz stwierdzone naruszenie, ustalone przez sąd, organ kontroli, rzecznika praw obywatelskich lub prokuratora. Kontakt nie jest dowodem kontroli, a związek nie jest dowodem korupcji.

Ograniczenia. Raport nie udziela porad medycznych. Streszcza opublikowane badania i oficjalne oceny, nie prowadzi natomiast własnego przeglądu ani własnego modelowania umieralności. Data graniczna zebranego materiału to 14 października 2026 r.; metodę, źródła i status weryfikacji przedstawiono na końcu.

2. Prehistoria: epidemie, badania typu gain-of-function, gotowość na pandemię

SARS i MERS

Ciężki ostry zespół oddechowy (SARS), choroba wywoływana przez koronawirusa, rozprzestrzenił się z południowych Chin, gdzie pierwsze przypadki wystąpiły w listopadzie 2002 r. (S511). Tabela Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z danymi według stanu na 31 grudnia 2003 r. wymienia 8 096 prawdopodobnych przypadków i 774 zgony wśród osób, u których choroba zaczęła się między 1 listopada 2002 r. a 31 lipca 2003 r. (S503); WHO ogłosiła koniec epidemii 5 lipca 2003 r. (S511). W 2012 r. pojawił się bliskowschodni zespół niewydolności oddechowej (MERS): według stanu na 9 maja 2014 r. do WHO zgłoszono od kwietnia 2012 r. 536 potwierdzonych laboratoryjnie przypadków zachorowań u ludzi, w tym 145 zgonów (S005).

Pandemia grypy z 2009 r. i ustalenia przeglądów

Komisja Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy zarzuciła w czerwcu 2010 r., że sposób postępowania w czasie pandemii grypy A(H1N1) z 2009 r. doprowadził do „marnotrawstwa dużych sum publicznych pieniędzy”, a dziennikarskie śledztwo opublikowane w czasopiśmie BMJ zarzucało, że naukowcy doradzający WHO w planowaniu na wypadek pandemii wykonywali płatne prace dla firm farmaceutycznych, „które mogły skorzystać na przygotowywanych przez nich wytycznych” (S006; S508); żadne z tych twierdzeń nie jest oficjalnym ustaleniem. Komitet przeglądowy złożony z niezależnych ekspertów, powołany w imieniu państw członkowskich WHO, stwierdził w 2011 r., że WHO „pod wieloma względami dobrze sprawdziła się w czasie pandemii” oraz że nie znalazł „żadnych dowodów nadużyć” ani dowodów wpływu interesów komercyjnych na zalecenia lub decyzje WHO, skrytykował ją jednak za zmienianie dokumentów zamieszczonych w internecie „bez uprzedzenia ani wyjaśnienia” oraz za słabe procedury dotyczące konfliktu interesów (S511).

Badania typu gain-of-function i polityka USA w latach 2014–2026

Oficjalne dokumenty amerykańskie różnie definiują pojęcie „gain-of-function” (badania wzmacniające cechy patogenu), a od tego, która definicja ma zastosowanie, zależy, czy eksperyment wymaga szczególnej oceny (S515; S516; S027). Ogłaszając w 2014 r. wstrzymanie finansowania, Biuro Polityki Naukowej i Technologicznej Białego Domu (OSTP) oraz amerykański Departament Zdrowia i Opieki Społecznej (HHS) opisały takie badania jako mające na celu „zwiększenie zdolności czynników zakaźnych do wywoływania choroby przez wzmocnienie ich chorobotwórczości lub zwiększenie ich zdolności do przenoszenia się” (S515).

Wstrzymanie z 17 października 2014 r. oznaczało, że nowe środki federalne nie trafiały do projektów, w przypadku których można było „w uzasadniony sposób przewidywać”, że nadadzą wirusom grypy, MERS lub SARS zwiększoną chorobotwórczość lub zdolność przenoszenia się drogą oddechową u ssaków (S515). Wytyczne OSTP z 9 stycznia 2017 r., które „nie są wiążące”, zalecały agencjom opracowanie mechanizmów oceny, znanych jako P3CO (Potential Pandemic Pathogen Care and Oversight – nadzór nad patogenami o potencjale pandemicznym), obejmujących wyłącznie „wzmocnione” patogeny o potencjale pandemicznym; patogeny pozyskane ze środowiska naturalnego nie są patogenami wzmocnionymi, „niezależnie od ich potencjału pandemicznego” (S516). HHS opublikował swoje ramy postępowania 19 grudnia 2017 r.; jak podaje departament, zakończyło to okres wstrzymania (S993).

Prezydenckie rozporządzenie wykonawcze nr 14292 z 5 maja 2025 r. definiuje niebezpieczne badania typu gain-of-function bez zawartego w wytycznych z 2017 r. ograniczenia do patogenów już „wzmocnionych” w wyniku prac laboratoryjnych; w ocenie redakcji, opartej na lekturze obu tekstów, jest to definicja szersza (S027; S516).

Grant NIH dla EcoHealth Alliance

Amerykańskie Narodowe Instytuty Zdrowia (NIH) przyznały w maju 2014 r. organizacji EcoHealth Alliance grant R01AI110964 „Understanding the Risk of Bat Coronavirus Emergence” (zrozumienie ryzyka pojawienia się koronawirusów nietoperzy), w którym Wuhański Instytut Wirusologii (WIV) uczestniczył jako członek konsorcjum; według dokumentacji NIH grant obejmował sześć lat realizacji o łącznej wartości 3 378 896 dolarów amerykańskich (S530; S993; S033).

Główny zastępca dyrektora NIH napisał 20 października 2021 r. do najwyższej rangą osoby reprezentującej mniejszość w jednej z komisji Izby Reprezentantów, że eksperyment opisany w końcowym sprawozdaniu z postępów prac w ramach grantu sprawdzał, czy białka kolca koronawirusów nietoperzy z Chin mogą u myszy wiązać się z ludzkim receptorem komórkowym ACE2; że myszy zakażone „koronawirusem nietoperzy SHC014 WIV1 chorowały ciężej niż zakażone koronawirusem nietoperzy WIV1”, co NIH określiły jako „nieoczekiwany wynik badań”; że prace nie podlegały ramom dotyczącym wzmocnionych patogenów o potencjale pandemicznym, „ponieważ nie wykazano, by te koronawirusy nietoperzy zakażały ludzi”; że grantobiorca „nie zgłosił tego wyniku od razu, jak wymagały tego warunki grantu”; oraz że wirusy badane w ramach grantu i subgrantu dla WIV, czyli części grantu przekazanej instytutowi w Wuhanie, „nie są i nie mogły stać się SARS-CoV-2” (zob. rozdział 4) (S527).

W zawiadomieniu z 15 maja 2024 r., ze skutkiem od 14 maja, HHS zawiesił organizację EcoHealth Alliance w prawie do udziału w zamówieniach i programach federalnych i zaproponował jej wykluczenie z nich, ponieważ z dokumentacji wynikało, że „brakuje jej obecnie rzetelności” (present responsibility) wymaganej do takiego udziału (S530). W styczniu 2025 r. osoba odpowiedzialna w departamencie za zawieszenia i wykluczenia wykluczyła EcoHealth Alliance oraz jej byłego prezesa i dyrektora generalnego, Petera Daszaka, na pięć lat, odpowiednio do 14 i 20 maja 2029 r., uznając to za „konieczne do ochrony interesów gospodarczych rządu federalnego” (S1331; S1333). Memorandum decyzyjne, w którym zaznaczono, że uwzględniono stanowiska złożone w imieniu Daszaka, wskazuje m.in. na niezgłoszenie niezwłocznie, jak wymagał tego grant, ponad dziesięciokrotnego („1-log”) wzrostu namnażania wirusa, niezłożenie w terminie sprawozdania z postępów prac oraz brak pełnej współpracy. Jest to decyzja administracyjna, a nie wyrok sądu; w zgromadzonych źródłach nie znaleziono informacji o jej zaskarżeniu (S1332). Komisja Izby Reprezentantów, która opublikowała dokumenty z zaczernionymi fragmentami, ogłosiła decyzję 17 stycznia 2025 r.; w kopiach data jest nieczytelna (S039).

DEFUSE i stan przygotowań w przededniu pandemii

W marcu 2018 r. konsorcjum kierowane przez EcoHealth Alliance złożyło w amerykańskiej Agencji Zaawansowanych Projektów Badawczych w Obszarze Obronności (DARPA) wniosek DEFUSE dotyczący koronawirusów przenoszonych przez nietoperze, ubiegając się o 14 209 245 dolarów; DARPA go nie sfinansowała (S533; S600). Kierownik programu w DARPA powiedział w maju 2024 r. śledczym Kongresu, że ujawnione pismo odrzucające wniosek „wygląda jak list, który napisałem”, oraz że na decyzję wpłynął brak planu dotyczącego ryzyka związanego z badaniami typu gain-of-function i badaniami podwójnego zastosowania; ówczesny prezes organizacji stwierdził, że odrzucenie dotyczyło kosztów i że „ani razu nie pojawiła się kwestia bezpieczeństwa biologicznego” (S600).

Globalny Indeks Bezpieczeństwa Zdrowotnego (Global Health Security Index) z 2019 r. umieścił Stany Zjednoczone na pierwszym miejscu z wynikiem 83,5 pkt na 100, Niemcy na 14. miejscu (66,0 pkt), a Polskę na 32. (55,4 pkt) i stwierdził, że „żaden kraj nie jest w pełni przygotowany na epidemie ani pandemie” (S539). Indeks ocenia publicznie udokumentowane zdolności, „opiera się wyłącznie na informacjach z otwartych źródeł” i dlatego może zaniżać ocenę przygotowań, których dany kraj nie upublicznił (S539).

3. Ćwiczenia pandemiczne z lat 2001–2019: co zawierały i co z nich wynika

W ćwiczeniu sztabowym (symulacji decyzyjnej) zespoły rozgrywają nieznany im wcześniej fikcyjny scenariusz i wspólnie decydują, jak by na niego zareagowały (S1329). Rozdział opisuje ćwiczenia i studia scenariuszowe z lat 2001–2019 przywoływane w debacie publicznej i sprawdza, czy świadczą o rutynowych przygotowaniach, czy o tym, że ktoś wiedział zawczasu, co nastąpi. Niektóre dokumenty redakcja ma wyłącznie w kopiach zamieszczonych w sieci przez osoby trzecie (Lock Step i streszczenie ćwiczenia Clade X), a jeden z wykorzystanych opisów ćwiczenia Event 201 jest preprintem autora spoza grona organizatorów.

Ćwiczenia w skrócie

• Dark Winter, 22–23 czerwca 2001 r.; ośrodek Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa wraz z trzema partnerami (S055). Scenariusz: celowe uwolnienie wirusa ospy prawdziwej w trzech miastach USA. Autorzy analizy, w tym dwie osoby współprojektujące ćwiczenie, uznali, że kraj był „pod kilkoma względami źle przygotowany” (S057).
• Atlantic Storm, 14 stycznia 2005 r.; dwa ośrodki badawcze i sieć transatlantycka. Scenariusz: ataki z użyciem wirusa ospy prawdziwej na sześć miast w Europie i Ameryce Północnej, przy „prognozach wskazujących na możliwość 660 000” przypadków w ciągu 30 dni; uczestniczący przywódcy okazali się „nieprzygotowani do skutecznej reakcji w tempie i na skalę, jakich wymagał kryzys” (S549).
• Lock Step, maj 2010 r.; Fundacja Rockefellera wraz z Global Business Network. Nie ćwiczenie, lecz scenariusz, w którym wirus grypy „pochodzący od dzikich gęsi” zabija 8 mln ludzi; autorzy nazwali swoje scenariusze „opowieściami, a nie prognozami” (S062). Posiadaną kopię zamieściła w archiwum internetowym osoba trzecia.
• SPARS, 2017 r.; Centrum Bezpieczeństwa Zdrowotnego Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa (Johns Hopkins Center for Health Security) (S081). Scenariusz szkoleniowy dla specjalistów od komunikacji w ochronie zdrowia, dotyczący „całkowicie fikcyjnego” koronawirusa, po raz pierwszy zidentyfikowanego w 2025 r. w St. Paul w stanie Minnesota (S081; S568).
• Clade X, maj 2018 r.; to samo centrum, ćwiczenie transmitowane na żywo. Fikcyjny wirus paragrypy pojawia się we Frankfurcie i w Caracas; według modelowania w ramach scenariusza na świecie może umrzeć ponad 50 mln ludzi (S570; S1326).
• „A World at Risk”, wrzesień 2019 r.; Rada Monitorowania Globalnej Gotowości (Global Preparedness Monitoring Board), powołana przez WHO i Bank Światowy (S095). Raport, a nie ćwiczenie: ostrzegał przed „bardzo realnym zagrożeniem” pandemią choroby układu oddechowego, „zabijającą od 50 do 80 mln ludzi”, i wzywał rządy, by „regularnie przeprowadzały wielosektorowe ćwiczenia symulacyjne” (S095).

Cztery ćwiczenia w szczegółach

Modi-SARS (Niemcy). Tę federalną analizę ryzyka, przygotowaną pod merytorycznym kierownictwem Instytutu Roberta Kocha (RKI), przekazano Bundestagowi 21 grudnia 2012 r., a 3 stycznia 2013 r. wydano jako druk Bundestagu (Drucksache) nr 17/12051. Jej hipotetyczny wirus był „bardzo ściśle” wzorowany na SARS i przeszedł na ludzi od dzikich zwierząt za pośrednictwem targowisk w Azji Południowo-Wschodniej (tłumaczenie redakcji) (S063). Scenariusz zakładał trzy fale, brak szczepionki przez trzy lata i co najmniej 7,5 mln zgonów w Niemczech; zmarłoby 10 proc. chorych, przy czym według scenariusza śmiertelność wynosiła około 1 proc. u dzieci i młodzieży oraz 50 proc. u osób powyżej 65 lat. Przy modelowaniu liczby zachorowań analiza przyjęła jednak, że wszystkie grupy wiekowe są dotknięte w jednakowym stopniu, i nie przyjęła opisanego dla SARS, zależnego od wieku przebiegu choroby (S063). Analiza oceniła takie zdarzenie jako „bedingt wahrscheinlich” (warunkowo prawdopodobne: raz na 100 do 1 000 lat) i stwierdza, że scenariusza „nie wolno rozumieć jako prognozy” (tłumaczenie redakcji) (S063).

Alice i Cygnus (Wielka Brytania). Ćwiczenie Alice (15 lutego 2016 r.) dotyczyło bliskowschodniego zespołu niewydolności oddechowej (MERS), choroby wywoływanej przez koronawirusa; scenariusz obejmował 50 przypadków potwierdzonych laboratoryjnie i 650 osób, które mogły mieć kontakt z zakażonymi, a grupa „nie rozstrzygnęła kwestii kwarantanny/samoizolacji” (S561). Ćwiczenie Cygnus (18–20 października 2016 r.) zakładało pandemię grypy, która mogłaby spowodować od 200 000 do 400 000 zgonów nadmiarowych, i wykazało, że brytyjskie plany i zdolności są „niewystarczające, by sprostać skrajnym wymaganiom ciężkiej pandemii” (S069). Raport z ćwiczenia Cygnus, z zaczernionymi fragmentami, ukazał się dopiero pod koniec 2020 r., po wniosku o dostęp do informacji i wystąpieniu na drogę sądową; części raportu z ćwiczenia Alice w 2023 r. wciąż nie były ujawnione (S560; S072; S075).

Crimson Contagion (Stany Zjednoczone). Ta seria ćwiczeń amerykańskiego Departamentu Zdrowia i Opieki Społecznej (HHS) zakończyła się ćwiczeniem w dniach 13–16 sierpnia 2019 r. z udziałem 12 stanów i 87 szpitali. Scenariusz zakładał pojawienie się nowego wirusa ptasiej grypy A(H7N9) pochodzącego z Chin i prognozował 586 000 zgonów w USA. Raport stwierdził, że kraj nie dysponuje wystarczającymi krajowymi mocami produkcyjnymi ani surowcami „dla niemal wszystkich medycznych środków przeciwdziałania grypie pandemicznej”. Dokument, objęty zasadą „wiedzy niezbędnej” (need-to-know), ujawniono 16 września 2020 r. na podstawie ustawy o swobodzie dostępu do informacji (Freedom of Information Act) (S573).

Event 201 (Nowy Jork, 18 października 2019 r.). Ćwiczenie zorganizowane przez Centrum Bezpieczeństwa Zdrowotnego Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa wraz ze Światowym Forum Ekonomicznym oraz Fundacją Billa i Melindy Gatesów symulowało rozprzestrzenianie się fikcyjnego koronawirusa „przenoszonego z nietoperzy na świnie, a z nich na ludzi”, „wzorowanego w dużej mierze na SARS”, począwszy od Ameryki Południowej; uczestnicy szacowali liczbę zgonów na 65 mln; wśród zaleceń znalazły się zaplanowanie, jak w czasie pandemii będą wykorzystywane kluczowe zdolności przedsiębiorstw, oraz przeciwdziałanie dezinformacji (S093; S092; S575; S1329). 29 stycznia 2020 r. serwis FactCheck.org przytoczył oświadczenie organizatorów, że „nie sformułowali prognozy”, a przyjęte przez nich dane wejściowe „nie są podobne do nCoV-2019”; to samo stwierdza zastrzeżenie zamieszczone w opisie modelu (S1329; S1328; S575).

Co z tego wynika

Patogeny i miejsca pochodzenia. W czterech z dziesięciu scenariuszy wystąpiły koronawirusy, których pojawienie się umiejscowiono w Arabii Saudyjskiej, na targowiskach zwierząt w Azji Południowo-Wschodniej, w Minnesocie i w Ameryce Południowej (S561; S063; S568; S575). Pozostałe dotyczyły ospy prawdziwej, grypy (w jednym przypadku pochodzącej z Chin) lub paragrypy (S057; S549; S062; S069; S573; S1326). Przeszukanie tekstu dokumentów scenariuszowych zgromadzonych na potrzeby raportu nie wykazało żadnej wzmianki o Wuhanie; trzech z nich nie dało się przeszukać, ponieważ są to kopie zawierające wyłącznie obrazy lub niedostępne. Pochodzenie SARS-CoV-2 pozostaje nierozstrzygnięte (zob. rozdział 4).

Zastrzeżenia autorów i jawność dokumentów. Teksty z lat 2010, 2012/13 i 2017 nazywają swoje scenariusze fikcyjnymi lub zastrzegają, że nie są one prognozami; organizatorzy Event 201 stwierdzili to po fakcie, jako strona zainteresowana (S062; S063; S081; S1328). Modi-SARS, SPARS, Clade X i Event 201 były jawne już wtedy (S063; S081; S1326; S1329); rządowe raporty z ćwiczeń Alice, Cygnus i Crimson Contagion ujawniono – w całości lub częściowo – dopiero od 2020 r., po wnioskach o udostępnienie, po wystąpieniu na drogę sądową lub po doniesieniach prasowych (S072; S075; S088; S573).

Co zrobiono z wnioskami. Rząd brytyjski poinformował w 2020 r., że działania w sprawie wszystkich 22 zaleceń z ćwiczenia Cygnus „podjęto” (S560). Brytyjskie publiczne dochodzenie w sprawie COVID-19 (UK Covid-19 Inquiry) ustaliło w lipcu 2024 r., że przygotowania, planowane z myślą o grypie, „nie były adekwatne do globalnej pandemii, która nastąpiła”, oraz że „nie wyciągnięto w pełni wniosków z wcześniejszych ćwiczeń na wypadek cywilnych sytuacji kryzysowych” (S078; S454). Co najmniej jeden wniosek wykorzystano: projekt ustawy o grypie pandemicznej „powstał jako jeden z wniosków z ćwiczenia Cygnus”, a według jednej z osób składających zeznania prace nad nim pomogły przy tym, co później stało się projektem ustawy o koronawirusie (Coronavirus Bill) (S867). W Niemczech Federalny Sąd Administracyjny odnotował w 2022 r., że po rozpatrzeniu przez Bundestag analizy Modi-SARS odnośne przepisy ustawy o ochronie przed zakażeniami „pozostały niezmienione” (tłumaczenie redakcji) (S1152). Zespół powołany przez dyrektora generalnego WHO stwierdził w 2021 r., że ćwiczenia symulacyjne były „w najlepszym razie fragmentaryczne i niepoddawane systematycznym działaniom następczym” (S627).

Ocena tego raportu. Materiał dowodowy jest zgodny z obrazem rutynowych przygotowań: większość ćwiczeń była jawna, dotyczyła różnych patogenów i miejsc ich pochodzenia, i została opisana przez autorów jako niebędąca prognozą. Ujawnione w nich luki, takie jak brak szczepionek, niewystarczająca liczba miejsc w szpitalach czy brak krajowej produkcji (S057; S069; S573), w ocenie redakcji ujawniłaby każda ciężka epidemia. Żaden z posiadanych dokumentów nie wskazuje, by którykolwiek organizator lub uczestnik wiedział o SARS-CoV-2 przed jego pojawieniem się, choć na podstawie dokumentów nie można dowieść, że takiej wiedzy nie było (pewność: wysoka co do faktów, umiarkowana co do oceny).

4. Skąd pochodzi wirus: dowody, stanowiska, otwarte pytania

Rozważa się dwa wyjaśnienia pochodzenia SARS-CoV-2, wirusa wywołującego COVID-19: naturalne przeniesienie wirusa ze zwierząt na ludzi – z nietoperzy, bezpośrednio lub za pośrednictwem innego zwierzęcia (żywiciela pośredniego) – oraz incydent związany z badaniami naukowymi w Wuhanie (S100; S585).

Pierwsze tygodnie

31 grudnia 2019 r. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) otrzymała informację o przypadkach zapalenia płuc o nieznanej przyczynie w Wuhanie (S618). Dzień wcześniej Li Wenliang, lekarz z Wuhanu, ostrzegł kolegów o siedmiu pacjentach z chorobą podobną do SARS; 3 stycznia 2020 r. policja zmusiła go do podpisania upomnienia, a 7 lutego zmarł po tym, jak się zakaził (S626; S137).

Pełną sekwencję genomu wirusa przesłano do publicznej bazy danych GenBank 5 stycznia 2020 r., a upubliczniono 11 stycznia (S627; S585). 14 stycznia WHO zamieściła wpis, zgodnie z którym wstępne dochodzenia władz chińskich wykazały „brak wyraźnych dowodów na przenoszenie się z człowieka na człowieka”; chińscy eksperci potwierdzili takie przenoszenie 20 stycznia (S622; S627). 30 stycznia WHO ogłosiła stan zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym (PHEIC), najwyższy poziom alarmu przewidziany w prawnie wiążących Międzynarodowych Przepisach Zdrowotnych (S625; S627).

Dwie hipotezy

Naturalne przeniesienie wirusa ze zwierząt na ludzi. Pod koniec 2019 r. na targowisku Huanan w Wuhanie nielegalnie sprzedawano żywe dzikie zwierzęta, m.in. jenoty (S1171). Worobey i współpracownicy (2022) ustalili, że najwcześniejsze znane przypadki były „geograficznie skupione” wokół targowiska (S1169). Naukowa Grupa Doradcza WHO ds. Pochodzenia Nowych Patogenów (SAGO) stwierdza, że analiza genomów „dostarcza dowodów na dwa odrębne wprowadzenia” wirusa do populacji ludzkiej, powołując się m.in. na pracę Pekara i współpracowników (2022) (S585). Crits-Christoph i współpracownicy (2024) stwierdzili w wymazach pobranych na zamkniętym targowisku „podwyższony odsetek wyników dodatnich na SARS-CoV-2 w pobliżu stoiska z dzikimi zwierzętami i w nim samym”, nie mogli jednak „jednoznacznie ustalić, który gatunek mógł wydalać SARS-CoV-2” (S1171). Nie zidentyfikowano żadnego zakażonego zwierzęcia ani żywiciela pośredniego; chiński nadzór epidemiologiczny nie wykrył wirusa w żadnej z 457 próbek pobranych od zwierząt, w tym z niesprzedanych mrożonych zapasów i od bezdomnych zwierząt (S607; S1171; S597).

Krytyczna analiza opublikowana po recenzji naukowej uznała wnioskowanie statystyczne w badaniu Worobeya za „nieprawidłowe z dwóch powodów” (S128); z kolei preprint, czyli praca jeszcze niezrecenzowana, argumentował, że bez modeli uwzględniających dwa problemy metodologiczne dane z badania Pekara nie uzasadniają wniosku o kilku odrębnych przypadkach przeniesienia wirusa na ludzi (S129). We wspólnym badaniu WHO i Chin u osoby z najwcześniejszym początkiem objawów (8 grudnia 2019 r.) spośród przypadków zgłoszonych do chińskiego krajowego systemu zgłaszania chorób zakaźnych nie odnotowano styczności z targowiskiem (S1087).

Incydent związany z badaniami naukowymi. RaTG13, jeden z najbliżej spokrewnionych z SARS-CoV-2 znanych wirusów (zgodność genetyczna 96,1 proc.), zsekwencjonowano w Wuhańskim Instytucie Wirusologii (WIV); doradcy WHO wskazują, że jeszcze bliżej spokrewniony jest wykryty w Laosie wirus nietoperzy BANAL-52 (96,8 proc.); wspólne badanie WHO i Chin określa jednak najbliżej spokrewnione znane wirusy jako „ewolucyjnie odległe” od SARS-CoV-2 (S1087; S585). Raport amerykańskiego wywiadu z czerwca 2023 r., cytowany w raporcie Izby Reprezentantów, ocenił, że przed pandemią „niektórzy badacze z WIV prawdopodobnie nie stosowali odpowiednich środków bezpieczeństwa biologicznego, przynajmniej przez część czasu” (S600). W nocie informacyjnej z 15 stycznia 2021 r., pięć dni przed zmianą administracji, Departament Stanu USA stwierdził, że rząd USA „ma powody, by sądzić”, iż jesienią 2019 r. zachorowało kilku badaczy z WIV; według serwisu internetowego poświęconego jawności działań władz, który opisał odtajniony aneks do raportu z 2023 r., ich objawy były „zgodne z COVID-19, ale niewystarczające do jego rozpoznania” (S537; S104). Według SAGO Chiny odrzuciły prośby WHO o przeprowadzenie audytów, udostępnienie dokumentacji i rozmowy z personelem laboratoriów w Wuhanie (S585).

Oficjalne stanowiska

WHO i Chiny. Wspólne badanie WHO i Chin z 30 marca 2021 r. oceniło incydent laboratoryjny jako „skrajnie mało prawdopodobny”, a wprowadzenie wirusa za pośrednictwem żywiciela pośredniego jako „od prawdopodobnego do bardzo prawdopodobnego”. Posłużyło się przy tym – jak to określiło – „arbitralną skalą opinii Likerta”, czyli stopniowaną skalą opinii ekspertów, a nie obliczonym prawdopodobieństwem (S584; S1087). Wśród argumentów przeciwko incydentowi laboratoryjnemu badanie wymieniło monitorowanie zdrowia personelu trzech laboratoriów w Wuhanie, w którym w tygodniach i miesiącach przed grudniem 2019 r. „nie zgłoszono chorób układu oddechowego odpowiadających COVID-19” (S1087); SAGO odnotowuje, że WIV złożył „ustne zapewnienia” co do swoich procedur, ale wspólny zespół nie przeprowadził w 2021 r. inspekcji na miejscu (S585).

SAGO. 27 czerwca 2025 r. grupa 27 niezależnych ekspertów SAGO napisała, że „przewaga dostępnych dowodów” wskazuje na przeniesienie wirusa ze zwierząt, ale „SAGO nie może stwierdzić z pewnością, gdzie i kiedy do tego doszło”; pochodzenia laboratoryjnego „nie można zatem wykluczyć ani udowodnić, dopóki nie zostanie przekazanych więcej informacji” (S585; S100). Grupa nie miała dostępu do „oryginalnych surowych danych z jakiegokolwiek źródła” (S585). Dyrektor generalny WHO dodał: „W obecnej sytuacji wszystkie hipotezy muszą nadal być brane pod uwagę” (S100).

Wywiad USA. Według streszczeń raportów Biura Dyrektora Wywiadu Narodowego (ODNI), przygotowanych przez SAGO, w 2021 r. cztery agencje i Narodowa Rada Wywiadu (National Intelligence Council) „z niską pewnością” oceniły, że pochodzenie było naturalne, jedna agencja „z umiarkowaną pewnością” wskazała na incydent laboratoryjny, a trzy nie były w stanie tego rozstrzygnąć; w czerwcu 2023 r. Departament Energii i FBI – „z różnych powodów” – skłaniały się ku incydentowi laboratoryjnemu, natomiast Rada i cztery agencje – ku naturalnemu kontaktowi z wirusem (S585). Według relacji prasowych i dokumentów Kongresu Departament Energii formułował swoją ocenę z „niską” pewnością, a FBI – z „umiarkowaną” (S109; S600). 25 stycznia 2025 r. CIA oświadczyła, że „z niską pewnością ocenia, iż pochodzenie związane z badaniami […] jest bardziej prawdopodobne niż pochodzenie naturalne”, przy czym obie możliwości „pozostają wiarygodne” (S111).

Niemcy. 12 marca 2025 r. Die Zeit i Süddeutsche Zeitung podały, że Federalna Służba Wywiadowcza (BND) uznała w 2020 r. wypadek laboratoryjny za najbardziej prawdopodobną przyczynę i określiła prawdopodobieństwo tej przyczyny w przedziale od 80 do 95 proc.; nie udało się uzyskać żadnego dokumentu BND ani rządu (S115). Naukowiec, którego Urząd Kanclerski poprosił o ocenę materiału, stwierdził, że nie udostępniono danych źródłowych (S115).

Francja. 1 kwietnia 2025 r. Narodowa Akademia Medycyny określiła hipotezę laboratoryjną jako „wspieraną przez szereg faktów i argumentów, choć niepotwierdzoną dowodami” (tłumaczenie redakcji) i odnotowała, że na targowiskach w Wuhanie nie zidentyfikowano rezerwuaru wirusa, a gdzie indziej – ogniska zakażeń wśród zwierząt (S597). 12 czerwca 2025 r. Akademia Nauk stwierdziła, że brak informacji „nie pozwala na rozstrzygnięcie” (tłumaczenie redakcji) (S118).

Kongres USA i Biały Dom. Republikańska większość specjalnej podkomisji Izby Reprezentantów ds. pandemii koronawirusa (House Select Subcommittee on the Coronavirus Pandemic) stwierdziła w raporcie końcowym (4 grudnia 2024 r.), że wirus „prawdopodobnie pojawił się w wyniku wypadku laboratoryjnego lub związanego z badaniami” (S600); SAGO uznała, że raport nie przedstawił nowych dowodów (S585). Demokratyczna mniejszość – jak cytuje SAGO – stoi na stanowisku, że „pochodzenie COVID-19 jest nieznane” (S585). W kwietniu 2025 r. na stronie internetowej Białego Domu napisano: „Incydent laboratoryjny związany z badaniami typu gain-of-function jest najbardziej prawdopodobnym źródłem COVID-19” (S602; S120).

Oświadczenie w „The Lancet” i artykuł „Proximal Origin”

Oświadczenie naukowców opublikowane w The Lancet, datowane w zapisie czasopisma na 19 lutego 2020 r., potępiało „teorie spiskowe sugerujące, że COVID-19 nie ma naturalnego pochodzenia”; jego autorzy zadeklarowali „brak konfliktu interesów”; późniejszego uzupełnienia dotyczącego konfliktu interesów nie udało się uzyskać (S612; S985; S600).

W artykule „The proximal origin of SARS-CoV-2” (Nature Medicine, 17 marca 2020 r.) stwierdzono: „nie uważamy, by jakikolwiek scenariusz laboratoryjny był wiarygodny” (S613).

Większość w Izbie Reprezentantów zarzuca, że artykuł został „zainicjowany” przez ówczesnego dyrektora Narodowego Instytutu Alergii i Chorób Zakaźnych (NIAID), aby „obalić” tezę o pochodzeniu laboratoryjnym, i powołuje się przy tym na sformułowania samego głównego autora. Główny autor zeznał, że dyrektor zasugerował mu rozważenie recenzowanej publikacji, jeżeli sam uważa, że doszło do wycieku z laboratorium; jeden ze współautorów zeznał, że dyrektor „nigdy mi tego nie zlecił”, a inny – że wniosek artykułu, iż wirus nie jest „konstruktem laboratoryjnym”, nie wyklucza „wypadku laboratoryjnego lub związanego z badaniami” (S600; S616). Raport nie wyciąga wniosków co do motywów.

Ocena tego raportu

Raport ocenia pochodzenie SARS-CoV-2 jako nierozstrzygnięte. Żadna z hipotez nie ma bezpośredniego dowodu: nie znaleziono zakażonego zwierzęcia ani żywiciela pośredniego, nie udostępniono też do oceny żadnych dowodów na obecność wirusa lub jego bliskiego prekursora w laboratorium w Wuhanie (S1171; S585). Amerykańskie agencje wywiadowcze, które skłaniają się ku jednej lub drugiej hipotezie, czynią to z niską lub co najwyżej umiarkowaną pewnością, a doradcy WHO stwierdzają, że Chiny nie udostępniły danych potrzebnych do rozstrzygnięcia tej kwestii (S107; S111; S100). Do wyjaśnienia sprawy mogłyby się przyczynić: wczesne sekwencje wirusa i dane o zwierzętach z targowiska, o które WHO zwróciła się do Chin, dokumentacja dotycząca zdrowia personelu i bezpieczeństwa biologicznego laboratoriów w Wuhanie oraz ujawnienie materiałów, na których opierają się oceny wywiadu amerykańskiego i niemieckiego (S585; S115). W świetle tych materiałów nazywanie hipotezy laboratoryjnej teorią spiskową w 2020 r. wykraczało poza ówcześnie dostępne dowody, podobnie jak wykracza poza nie dziś uznawanie jej za dowiedzioną (pewność: umiarkowana).

5. Przebieg pandemii i bilans ofiar

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała epidemię koronawirusa za stan zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym 30 stycznia 2020 r., a 11 marca 2020 r. określiła COVID-19 jako pandemię (S625; S1090). Komitet ds. Sytuacji Nadzwyczajnych WHO zalecił 4 maja 2023 r. zakończenie stanu zagrożenia, a 5 maja dyrektor generalny WHO ogłosił, że COVID-19 „nie stanowi już” takiego stanu; komitet zaznaczył, że wirus nadal będzie szeroko krążył i ewoluował (S668; S172).

Ile osób zmarło

Zgłaszane przez państwa liczby zgonów z powodu COVID-19 są niepełne, w niektórych krajach w znacznie większym stopniu niż w innych (S628). Dlatego badacze posługują się także pojęciem nadmiarowej umieralności: jest to liczba zgonów, które faktycznie nastąpiły, pomniejszona o liczbę zgonów, jakich należałoby się spodziewać bez pandemii na podstawie wcześniejszych lat. Obejmuje ona zgony pośrednie, na przykład wśród pacjentów, którzy w przeciążonych systemach ochrony zdrowia nie otrzymali leczenia, a zarazem pomniejsza wynik o zgony, którym pandemia zapobiegła, np. dzięki mniejszej liczbie wypadków drogowych (S139). Jest to szacunek, a nie wynik liczenia, a rezultat zależy od przyjętego punktu odniesienia i metody (S635).

Szacunek WHO, opublikowany w Nature przez statystyków współpracujących z WHO, wynosi 14,83 mln zgonów nadmiarowych na świecie w latach 2020 i 2021, z przedziałem niepewności od 13,23 do 16,58 mln – to 2,74 raza więcej niż 5,42 mln zgonów z powodu COVID-19 zgłoszonych do WHO za ten okres (S628). Zastąpił on pierwszą wersję z maja 2022 r. (14,9 mln), poprawioną po wykryciu błędów dotyczących Niemiec i Szwecji, które – jak podaje zespół WHO – nie zmieniły istotnie wartości globalnej (S139; S630; S628; S634). Najnowszy zbiór danych WHO, z maja 2023 r., podaje 14,86 mln (od 13,28 do 16,63 mln) (S630; S1668). W przypadku prawie połowy wszystkich krajów dane opierają się na modelowaniu statystycznym (S628). Konkurencyjny model Instytutu Wskaźników i Oceny Zdrowia (Institute for Health Metrics and Evaluation, IHME) dał dla tych samych dwóch lat wynik 18,2 mln (od 17,1 do 19,6 mln); oba przedziały nie mają części wspólnej (S632).

Dyrektor generalny WHO powiedział 5 maja 2023 r., że do WHO zgłoszono prawie siedem milionów zgonów, ale „bilans jest kilkakrotnie wyższy, co najmniej 20 milionów” (S172). Żaden dokument WHO zgromadzony na potrzeby tego raportu nie pokazuje, jak wyliczono tę liczbę. Zapytana o nią kierowniczka techniczna WHO powiedziała, że są to szacunki, zaproponowała udostępnienie raportu o tym, jak je opracowano, i dodała: „nie wiemy, ile osób zmarło”, ale bilans jest „znacznie wyższy niż siedem milionów zgonów, które zostały zgłoszone” (S172).

Porównanie jedenastu krajów

Liczb zgonów nie można bezpośrednio porównywać między krajami o różnej liczbie ludności i strukturze wieku (S628). Do porównań lepiej nadają się dwie miary. Pierwszą jest liczba zgonów nadmiarowych wyrażona jako odsetek zgonów, których należałoby się spodziewać (S628). Drugą jest przeciętne trwanie życia w chwili urodzenia: średnia liczba lat, jaką przeżyłby noworodek, gdyby współczynniki zgonów z danego roku pozostały niezmienione (S1670). Oblicza się je na podstawie współczynników zgonów w poszczególnych grupach wieku i jest ono dostępne za wiele lat sprzed pandemii, dlatego pokazuje, jak nietypowe były lata pandemii w porównaniu ze zwykłymi latami, także z latami ciężkich sezonów grypy.

Zgony nadmiarowe w latach 2020–2021. Według najnowszych szacunków WHO dla poszczególnych krajów liczba zgonów w tych dwóch latach przewyższyła oczekiwaną o 19,5 proc. w Polsce, 16,4 proc. w Stanach Zjednoczonych, 14,5 proc. we Włoszech, 12,9 proc. w Hiszpanii i 12,2 proc. w Wielkiej Brytanii; o 7,3 proc. we Francji, 7,1 proc. w Szwecji i 5,3 proc. w Niemczech; oraz o 3,4, 1,9 i 1,2 proc. w Finlandii, Norwegii i Danii (obliczenie własne na podstawie comiesięcznych danych WHO o zgonach oczekiwanych i nadmiarowych) (S1668). Zbiór danych WHO nie podaje wartości dla całej UE, a odsetki zależą od przyjętego przez nią modelu oczekiwanej liczby zgonów (S1668; S628).

Przeciętne trwanie życia w latach 2010–2024. W latach 2010–2019 w żadnym z tych krajów przeciętne trwanie życia nie spadło o więcej niż 0,5 roku poniżej wcześniejszego poziomu. W Niemczech, Francji, we Włoszech, w Wielkiej Brytanii, w Stanach Zjednoczonych i w całej UE największy spadek z roku na rok w latach 2010–2019 przypadł na 2015 r., po zimie 2014/2015, w której według zbiorczych szacunków europejskich umieralność przypisywana grypie była najwyższa spośród sześciu sezonów od 2012/2013 do 2017/2018 i wyniosła 28,6 na 100 000 (S1669; S1670; S1671; S1634). Od 2019 r. do najniższego poziomu w latach 2020–2022 przeciętne trwanie życia spadło o 2,5 roku w Polsce i o 2,4 roku w Stanach Zjednoczonych (w obu krajach w 2021 r.); o 1,2 roku we Włoszech i w Hiszpanii (2020 r.); o 1,2 roku w przypadku mężczyzn i o 0,9 roku w przypadku kobiet w Wielkiej Brytanii (2020 r.); o 1,1 roku w całej UE (2021 r.); oraz od 0,5 do 0,7 roku we Francji, Szwecji, Niemczech i Finlandii, przy czym w dwóch ostatnich krajach najniższy poziom przypadł dopiero na 2022 r. W Danii i Norwegii w latach 2020 i 2021 nie było ono niższe niż w 2019 r., a w 2022 r. obniżyło się o 0,1 i 0,4 roku (S1669; S1670; S1672; S1674). Do 2024 r. przeciętne trwanie życia wróciło do poziomu z 2019 r. lub go przekroczyło we wszystkich europejskich krajach zestawienia z wyjątkiem mężczyzn w Wielkiej Brytanii; w Stanach Zjednoczonych, dla których najnowsze ostateczne dane zgromadzone na potrzeby raportu dotyczą 2023 r., nadal było niższe (78,4 wobec 78,8 roku) (S1669; S1670; S1672; S1675). Dane Eurostatu mogą odbiegać od krajowych: dla Polski Eurostat podaje spadek o 2,5 roku w latach 2019–2021 dla całej ludności, większy niż spadki o 2,3 roku u mężczyzn i o 2,1 roku u kobiet według GUS (poniżej) (S1669; S1114); dane brytyjskie pochodzą z jednorocznych tablic trwania życia, które tamtejszy urząd statystyczny publikuje wyłącznie w podziale na płeć i nie zalicza do akredytowanej statystyki oficjalnej (S1669; S1670).

Co pokazuje to porównanie. We wszystkich krajach zestawienia z wyjątkiem Danii spadek od poziomu z 2019 r. do najniższego punktu w latach 2020–2022 był większy niż jakikolwiek spadek poniżej wcześniejszego poziomu w latach 2010–2019, łącznie z latami grypowymi; w Danii oba wyniosły 0,1 roku (obliczenie własne na podstawie powyższych danych). Porównanie pokazuje skalę strat, a nie przyczyny różnic: statystycy WHO wymieniają m.in. strukturę wieku, gęstość zaludnienia i zwyczaje kulturowe, działania władz (zob. rozdział 6) i reakcje ludności na nie oraz warianty wirusa krążące w różnych okresach, a ten raport nie przypisuje różnic żadnemu pojedynczemu czynnikowi (S628).

Polska i Niemcy szczegółowo

W Polsce według Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) zmarło 477,4 tys. osób w 2020 r. i 519,5 tys. w 2021 r.; liczba zgonów w 2021 r. przekroczyła średnią z poprzednich 50 lat o blisko 154 tys. (S1114; S655). GUS zaliczył około 41,5 tys. zgonów w 2020 r. i blisko 93 tys. w 2021 r. do zgonów z powodu COVID-19 (S656; S1114). Badanie opublikowane w czasopiśmie GUS szacuje, że tylko około 41 proc. z blisko 71 tys. zgonów nadmiarowych w 2020 r. zarejestrowano jako zgony z powodu COVID-19 (S659). Takie udziały różnią się między źródłami przytoczonymi tu i w dalszej części, które przyjmują różne punkty odniesienia; ten raport nie uzgadnia tych rozbieżności (S635). W grudniu 2021 r. liczba zgonów w Polsce była o 68,9 proc. wyższa od średniej dla tego miesiąca z lat 2016–2019, co było najwyższym wynikiem w UE – według danych Eurostatu, jak podało OKO.press; średnia dla UE wyniosła 24 proc. (S162; S144). Przeciętne trwanie życia w 2021 r. było o 2,3 roku krótsze w przypadku mężczyzn i o 2,1 roku krótsze w przypadku kobiet niż w 2019 r. (S1114).

Najwyższa Izba Kontroli (NIK) naliczyła w latach 2020–2022 o 239 506 zgonów więcej, niż wynosiła średnia z lat 2015–2019, i ustaliła, że większość skontrolowanych szpitali nie zrealizowała w pełni zakontraktowanych świadczeń, co przyczyniło się do „narastania tzw. długu zdrowotnego”; przez dług zdrowotny NIK rozumie „świadczenia zdrowotne, których nieudzielenie może prowadzić do rozwoju chorób lub ich zaostrzenia” (S1096). Według analizy Ministerstwa Zdrowia, streszczonej przez NIK, zgony zakwalifikowane jako spowodowane COVID-19 stanowiły 66 proc. zgonów nadmiarowych w 2020 r. i 90 proc. w 2021 r. (S1096).

Niemcy pokazują, jak wiele zależy od metody. Według Federalnego Urzędu Statystycznego (Destatis), jak podała prasa branżowa, w 2020 r. zmarło około 985 600 osób, o 5 proc. więcej niż w 2019 r., podczas gdy samo starzenie się społeczeństwa oznaczałoby wzrost o około 2 proc. (S155). Comiesięczne zestawienia Destatis, jak zaznacza sam urząd, nie mogą uwzględniać rosnącego udziału osób starszych (S648). Obliczenia niemieckich statystyków skorygowane o strukturę wieku wskazały na nadmiarową umieralność na poziomie około 1 proc. w 2020 r. i – według wstępnych danych – około 2,3 proc. w 2021 r. (S651; S652). Dla lat 2020–2021 łącznie sześć obliczeń porównanych w jednym badaniu daje dla Niemiec wartości od 54 740 zgonów nadmiarowych w obliczeniu skorygowanym o strukturę wieku do 203 tys. w modelu IHME; badanie przytacza też skorygowane o strukturę wieku szacunki innych autorów: około 30 tys., uzyskane metodą dokładniejszą niż jego własna, oraz 22 tys. Wartość WHO wynosi 122 tys. w jej artykule z 2022 r. i 101 505 w zbiorze danych z maja 2023 r. W przypadku Polski te same obliczenia dają od 149 722 do 214 tys., wobec 97 054 zgłoszonych zgonów z powodu COVID-19 w międzynarodowej serii danych wykorzystanej w tamtym badaniu; przytoczone wyżej dane GUS o przyczynach zgonów są wyższe (S635; S628; S632; S1668).

Kto był zagrożony

Śmiertelność wśród zakażonych (IFR) to odsetek zmarłych wśród wszystkich zakażonych, także tych, których nigdy nie przebadano. Przed pojawieniem się szczepionek gwałtownie rosła ona z wiekiem: metaanaliza 27 badań z 34 lokalizacji oszacowała ją na 0,002 proc. w wieku 10 lat, 0,01 proc. w wieku 25 lat, 0,4 proc. w wieku 55 lat, 1,4 proc. w wieku 65 lat, 4,6 proc. w wieku 75 lat i 15 proc. w wieku 85 lat (S661). Badanie opublikowane w Bulletin, czasopiśmie WHO, wykazało niższe wartości: medianę 0,27 proc. (po korekcie 0,23 proc.) w 51 lokalizacjach i 0,05 proc. wśród osób poniżej 70. roku życia (S1277). Późniejsza analiza zwraca uwagę, że wczesne zbiorcze szacunki – zarówno ten, jak i wyższy, wynoszący 0,68 proc. – nie uwzględniały struktury wieku badanych populacji (S665).

Long COVID

WHO definiuje „stan po COVID-19” (post COVID-19 condition) jako objawy występujące zwykle trzy miesiące od początku choroby, utrzymujące się co najmniej dwa miesiące i niewyjaśnione inną diagnozą (S167). Szacunki znacznie się różnią, częściowo dlatego, że badania różnie definiują ten stan: przeglądy badań wśród osób zakażonych podają zbiorcze odsetki 36 proc. (preprint z 2025 r., czyli praca jeszcze niezrecenzowana) i 41,79 proc. (przegląd z 2024 r.), natomiast badania ankietowe całych populacji dorosłych dają 4,7 proc. w Australii, 11,7 proc. w Kanadzie i 14,3 proc. w Stanach Zjednoczonych (S170; S169; S168). Liczby te odnoszą się do różnych grup odniesienia (mianowników) i nie można ich uśredniać.

6. Lockdowny, maseczki, szkoły i leczenie: co działało i ile to kosztowało

Środki inne niż szczepionki i leki, takie jak nakazy pozostania w domu, maseczki i zamykanie szkół, to interwencje niefarmaceutyczne (NPI) (S671). Niewiele z nich sprawdzono w randomizowanych badaniach kontrolowanych, w których uczestników przydziela się do grup losowo, a większość stosowano jednocześnie, więc wpływ pojedynczego środka było „niezwykle trudno” wyodrębnić (S671).

Ustalenia przeglądu Royal Society

Przegląd Royal Society z sierpnia 2023 r., przygotowany przez naukowców powołanych przez to towarzystwo „niezależnie od rządu Wielkiej Brytanii”, koncentrował się na transmisji wirusa, a w przypadku niektórych środków także na zgonach z powodu COVID-19; nie zawierał „żadnej oceny skutków gospodarczych ani innych skutków społecznych”, a znaczną część dowodów ocenił jako dowody o niskiej pewności (S671; S1287):

• Dystans społeczny i lockdowny okazały się „najskuteczniejsze ze wszystkich NPI”; głównym ograniczeniem jest „niedobór badań eksperymentalnych” (S671; S1287).
• Maseczki, zwłaszcza maski z filtrem (respiratory), wsparte obowiązkiem ich noszenia, „na ogół ograniczały” transmisję; w badaniach, przeważnie obserwacyjnych, często występowało „krytyczne ryzyko błędu systematycznego” (S671; S1287).
• Zamykanie szkół wiązało się z mniejszą liczbą zakażeń, przy zróżnicowanych efektach, często zależnych od przestrzegania zasad i od wieku dzieci (S671).

Przegląd znalazł „wyraźne dowody” na to, że rygorystyczne pakiety środków ograniczały transmisję „w niektórych krajach”, a NPI traciły skuteczność w miarę, jak wirus stawał się bardziej zakaźny (S671). Badanie modelowe z 2020 r. obejmujące kraje europejskie wykazało „duży wpływ” lockdownów na transmisję, natomiast metaanaliza z 2024 r. wykazała, że lockdowny wiosną 2020 r. miały „stosunkowo niewielki wpływ” na umieralność z powodu COVID-19 (S673; S680).

Maseczki

Przegląd Cochrane obejmujący randomizowane badania fizycznych metod ochrony przed wirusami układu oddechowego zaktualizowano 30 stycznia 2023 r.; udało się uzyskać jedynie streszczenie tego wydania (S181). Noszenie maseczek w społeczności „prawdopodobnie ma niewielki wpływ lub nie ma żadnego wpływu” na zachorowania o objawach grypopodobnych lub podobnych do COVID-19 (ryzyko względne 0,95, gdzie 1 oznacza brak różnicy; 95-procentowy przedział ufności, czyli zakres wiarygodnych wartości, od 0,84 do 1,09) oraz na zakażenia potwierdzone laboratoryjnie, przy umiarkowanej pewności dowodów; błąd systematyczny, różnorodność mierzonych wyników i słabe przestrzeganie zaleceń, jak napisali autorzy, „utrudniają wyciągnięcie jednoznacznych wniosków” (S181). Redaktor naczelna Cochrane nazwała 10 marca 2023 r. twierdzenia, jakoby przegląd dowodził, że „maseczki nie działają”, „nieścisłymi i wprowadzającymi w błąd”: przegląd badał interwencje promujące noszenie maseczek, uznał wyniki za niejednoznaczne i nie pozwalał rozstrzygnąć, czy samo noszenie maseczki zmniejsza ryzyko (S182).

Na wiejskich obszarach Bangladeszu 600 wsi z 342 183 dorosłymi mieszkańcami losowo przydzielono do kampanii promującej noszenie maseczek albo do grupy bez takiej kampanii. We wsiach objętych kampanią maseczki prawidłowo nosiło 42,3 proc. osób, w pozostałych 13,3 proc.; zmierzony odsetek dorosłych z objawami i przeciwciałami przeciw wirusowi wyniósł 0,68 proc. wobec 0,76 proc., co daje skorygowany iloraz częstości występowania 0,91 (od 0,82 do 1,00), na granicy istotności statystycznej. Autorzy zaznaczają, że „prawdopodobnie rzeczywiste odsetki objawowej seroprewalencji są znacznie wyższe”, ponieważ około 60 proc. osób z objawami nie oddało próbki krwi (S684; S185).

Szkoły i inne koszty

Według Banku Światowego, UNESCO, UNICEF i partnerów od lutego 2020 r. do lutego 2022 r. szkoły były całkowicie zamknięte dla nauczania stacjonarnego średnio przez około 141 dni (S1308). Według ich symulacji odsetek dzieci w krajach o niskich i średnich dochodach, które w wieku 10 lat nie potrafią przeczytać prostego tekstu, wynosi szacunkowo 70 proc.; „to jest symulacja”, podkreślono w raporcie (S1308). Przegląd 36 badań powiązał krótkie zamknięcia szkół w 2020 r. z problemami emocjonalnymi i problemami z zachowaniem, nie zdołał jednak oddzielić ich od skutków szerszego lockdownu (S691). Nie udało się uzyskać zbiorczego międzynarodowego szacunku zmierzonych strat w nauce, a źródła przytoczone w tym rozdziale nie określają liczbowo utraconej produkcji gospodarczej w czasie pandemii, bezrobocia ani opóźnień w leczeniu innych chorób.

Spory o strategię

Powołana przez szwedzki rząd Komisja ds. Koronawirusa w raporcie końcowym (SOU 2022:10) z 25 lutego 2022 r. oceniła obraną przez kraj drogę dobrowolnych zaleceń jako „zasadniczo słuszną”, ale środki jako „zbyt nieliczne” i spóźnione, a utrzymanie otwartych przedszkoli i szkół obowiązkowych uznała za „właściwą równowagę” (S192; S695; S696). Według komisji Szwecja znalazła się w latach 2020–2021 „wśród krajów o najniższej nadmiarowej umieralności”, ale wiosną 2020 r. jej wskaźniki zgonów okresowo należały do najwyższych w Europie, a wytyczne sprawiały, że osoby starsze czasem nie otrzymywały leczenia szpitalnego, które mogło im pomóc (S696).

Martin Kulldorff, Sunetra Gupta i Jay Bhattacharya podpisali 4 października 2020 r. Deklarację z Great Barrington, proponującą „ukierunkowaną ochronę” (Focused Protection): osoby o minimalnym ryzyku zgonu miały żyć normalnie i nabywać odporność „w drodze naturalnego zakażenia, przy jednoczesnej lepszej ochronie osób najbardziej zagrożonych” (S1304). Memorandum Johna Snowa, list 31 autorów opublikowany w The Lancet z datą 15 października 2020 r., nazwało takie „tak zwane podejście oparte na odporności zbiorowiskowej” „niebezpiecznym błędem, niepopartym dowodami naukowymi”: „nie da się ograniczyć niekontrolowanych ognisk zakażeń do określonych grup społeczeństwa”, stwierdzono „brak dowodów na trwałą odporność ochronną przeciw SARS-CoV-2 po naturalnym zakażeniu”, a „długotrwała izolacja dużych części populacji jest praktycznie niemożliwa i wysoce nieetyczna”. Autorzy wezwali natomiast do działań, które „tłumią i kontrolują transmisję” (S1330; S700).

Ówczesny dyrektor Narodowych Instytutów Zdrowia (NIH) w e-mailu z 8 października 2020 r. do Anthony’ego Fauciego i innego urzędnika NIH nazwał deklarację „propozycją trzech epidemiologów z marginesu” i napisał: „Potrzebna jest szybka i miażdżąca, opublikowana rozprawa z jej założeniami” (S701). Na potrzeby tego raportu e-mail ten był dostępny wyłącznie jako cytat w oświadczeniach złożonych pod przysięgą w 2022 r. przez dwóch autorów deklaracji w amerykańskim procesie sądowym, a nie z pierwotnego udostępnienia dokumentów w trybie przepisów o dostępie do informacji (S701).

Leczenie

Według wstępnego raportu brytyjskiego badania RECOVERY z 17 lipca 2020 r. w ciągu 28 dni zmarło 22,9 proc. hospitalizowanych pacjentów, którym podawano steryd deksametazon, wobec 25,7 proc. pacjentów otrzymujących standardowe leczenie; korzyść dotyczyła wyłącznie pacjentów poddawanych tlenoterapii lub wentylacji (S201). W zaplanowanej analizie okresowej badania EPIC-HR, wspieranego przez firmę Pfizer i obejmującego nieszczepionych pacjentów ambulatoryjnych z grupy wysokiego ryzyka, do 28. dnia hospitalizowano w związku z COVID-19 lub zmarło 0,77 proc. osób, które w ciągu trzech dni od wystąpienia objawów otrzymały nirmatrelwir z rytonawirem, wobec 7,01 proc. w grupie placebo (S705).

Hydroksychlorochina nie zmniejszyła liczby zgonów hospitalizowanych pacjentów w badaniu RECOVERY (27,0 wobec 25,0 proc.), a w badaniu Solidarity prowadzonym przez WHO jej testowanie przerwano z powodu nieskuteczności (braku korzyści) (S1176; S704). Badania iwermektyny w Brazylii (TOGETHER), w Stanach Zjednoczonych (ACTIV-6, według jego ośrodka koordynującego) i w Wielkiej Brytanii (PRINCIPLE) nie wykazały istotnej klinicznie korzyści, a autorzy badania PRINCIPLE uznali ją za „mało prawdopodobną”; w badaniu PRINCIPLE pacjenci deklarowali powrót do zdrowia o około dwa dni wcześniej, ale oszacowany efekt był mniejszy od wielkości z góry uznanej za istotną (S707; S494; S1290). Czasopisma The Lancet i New England Journal of Medicine wycofały 4 czerwca 2020 r. dwa artykuły oparte na danych firmy Surgisphere, ponieważ części autorów nie zapewniono dostępu do danych źródłowych; artykuł w The Lancet skłonił wcześniej WHO do wstrzymania badania hydroksychlorochiny, które następnie wznowiono (S208).

7. Szczepionki I: badania kliniczne i dopuszczenie do obrotu, stan na październik 2026 r.

Często pojawiają się trzy pytania: czy szczepionki przeciw COVID-19 są dopuszczone do obrotu, czy przeszły badania, jakich zwykle wymaga się od leków, i czy nadal są „eksperymentalne”.

Czy są dopuszczone do obrotu?

W Unii Europejskiej według wykazu Europejskiej Agencji Leków (EMA) we wrześniu 2026 r. dopuszczonych do obrotu było siedem szczepionek przeciw COVID-19: Comirnaty (BioNTech/Pfizer), Spikevax (Moderna), Nuvaxovid (Novavax), Bimervax (HIPRA), Kostaive (Seqirus) oraz mNexspike i mCombriax (obie firmy Moderna). Wersje czterech pierwszych dostosowane do wariantu XFG, późniejszej odmiany wirusa, dopuszczono 28 lipca 2026 r. (S744). Co najmniej trzy wcześniejsze szczepionki nie są już dopuszczone do obrotu. Pozwolenie dla COVID-19 Vaccine Valneva wycofano na wniosek firmy 1 grudnia 2023 r. (S1096); Komisja Europejska cofnęła pozwolenia dla Vaxzevrii (AstraZeneca) 27 marca 2024 r. i dla Jcovden (Janssen) 26 lipca 2024 r. W każdym z tych przypadków firmy postanowiły zaprzestać wprowadzania szczepionek do obrotu „z przyczyn handlowych” (S771; S238; S1086).

W Stanach Zjednoczonych amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) dopuściła do użycia szczepionkę Pfizer-BioNTech 11 grudnia 2020 r., a szczepionkę Moderna 18 grudnia 2020 r. na podstawie zezwolenia na użycie w sytuacji nadzwyczajnej (EUA), czyli tymczasowej zgody na stosowanie niezatwierdzonego produktu w czasie ogłoszonej sytuacji nadzwyczajnej (S1048; S1047; S718). Następnie wydano pełne pozwolenia (licencje): dla Comirnaty 23 sierpnia 2021 r., dla Spikevax 31 stycznia 2022 r. i dla Nuvaxovid 16 maja 2025 r. (S720; S722; S724). 27 sierpnia 2025 r. FDA cofnęła pozostałe zezwolenia na użycie w sytuacji nadzwyczajnej i zatwierdziła szczepionki w wersji 2025–2026 wyłącznie dla osób w wieku 65 lat i starszych oraz dla młodszych osób z co najmniej jednym schorzeniem, które naraża je na wysokie ryzyko ciężkiego przebiegu COVID-19 (S1036; S730; S220). FDA zaznaczyła, że podstawą cofnięcia zezwolenia dla szczepionki Pfizera nie były obawy dotyczące bezpieczeństwa (S1036). Materiały dla komitetu doradczego FDA z maja 2026 r. wymieniały cztery zatwierdzone szczepionki: Comirnaty, mNEXSPIKE (Moderna), Nuvaxovid i Spikevax (S732). Wersje 2026–2027 szczepionek Comirnaty, Spikevax i Nuvaxovid zatwierdzono 27 sierpnia 2026 r.; na stronach produktowych FDA dla Comirnaty i Spikevax widnieją te same, ograniczone wskazania (S733; S735; S217; S1037).

Czy przeszły wymagane badania?

Dwie szczepionki mRNA, które dostarczają komórkom instrukcję genetyczną (informacyjny RNA, czyli mRNA) potrzebną do wytworzenia białka kolca wirusa, przebadano w dużych badaniach III fazy. Jest to ostatni i największy etap badań przed zatwierdzeniem: ochotników przydziela się losowo do grupy otrzymującej szczepionkę albo placebo (zastrzyk bez substancji czynnej), a uczestnicy nie wiedzą, co otrzymali. W badaniu szczepionki Pfizer-BioNTech losowo przydzielono do grup 43 548 osób w wieku 16 lat i starszych; wśród zaszczepionych wystąpiło 8 przypadków COVID-19 z początkiem objawów co najmniej 7 dni po drugiej dawce, a w grupie placebo 162, co oznacza skuteczność na poziomie 95 proc. (S711). Do badania szczepionki Moderna włączono 30 420 dorosłych w 99 ośrodkach w USA; według podanych w nim wyników skuteczność wyniosła 94,1 proc., a wszystkie ciężkie przypadki (30) wystąpiły w grupie placebo (S713). FDA oczekiwała co najmniej jednego takiego badania z „jasnymi i przekonującymi” wynikami nawet przy zezwoleniu na użycie w sytuacji nadzwyczajnej, nie pominięto więc etapu badań III fazy (S718).

Badania mierzyły coś ściśle określonego: COVID-19 przebiegający z objawami, potwierdzony badaniem laboratoryjnym (S711; S718). Wydając zezwolenie, FDA wymieniła, czego dane jeszcze nie pozwalały wykazać: czy ochrona utrzymuje się dłużej niż ok. dwa miesiące, czy szczepionka zapobiega zakażeniom bezobjawowym lub dalszemu przenoszeniu wirusa oraz jaki ma wpływ na liczbę zgonów (S718; S209). Również EMA napisała, że kluczowe badanie szczepionki Comirnaty „nie zostało zaprojektowane do oceny wpływu szczepionki na transmisję SARS-CoV-2 od osób, które uległyby zakażeniu po szczepieniu” (S740). Wypowiedź członka kierownictwa Pfizera przed komisją Parlamentu Europejskiego 10 października 2022 r., że przed wprowadzeniem szczepionki na rynek nie badano, czy hamuje ona transmisję, była zgodna z tym, co organy regulacyjne opublikowały w latach 2020 i 2021; własnego zapisu tego posiedzenia sporządzonego przez Parlament nie udało się pozyskać, a relacje medialne różnią się co do dokładnego brzmienia wypowiedzi (S716; S213; S214).

Po dopuszczeniu szczepionek uczestnikom badań, którzy otrzymali placebo, zaproponowano szczepienie (S721; S723), co przedwcześnie zakończyło porównanie z niezaszczepioną grupą kontrolną. W ocenie szczepionki Comirnaty z 2022 r. komitet EMA przyjął, że dalsza obserwacja „nie byłaby już informatywna”, ponieważ znaczna część grupy placebo w badaniu Pfizer-BioNTech została zaszczepiona (S243).

Czy są „eksperymentalne”?

Kategorie prawne są bardziej precyzyjne niż słowo „eksperymentalny”. W USA FDA do czasu wydania zezwolenia na użycie w sytuacji nadzwyczajnej określała szczepionkę Pfizer-BioNTech jako „badaną” (investigational) – to zwykły termin dla produktu wciąż objętego badaniami klinicznymi; w okresie obowiązywania tego zezwolenia była ona „produktem niezatwierdzonym” (unapproved product), a po wydaniu pełnego pozwolenia szczepionka Comirnaty była „zatwierdzona” (approved), przy czym szczepionka Pfizer-BioNTech pozostawała w niektórych zastosowaniach dostępna na podstawie zezwolenia na użycie w sytuacji nadzwyczajnej do 2025 r. (S718; S216; S1036).

W UE pierwsze szczepionki otrzymały warunkowe dopuszczenie do obrotu. Ta procedura, określona w prawie UE, jest dostępna dla leków stosowanych w „chorobach poważnie wyniszczających lub zagrażających życiu” oraz w stanach zagrożenia zdrowia publicznego. Pozwala dopuścić lek do obrotu „na podstawie mniej kompletnych danych klinicznych, niż jest to zwykle wymagane”, jeżeli korzyść z natychmiastowej dostępności przeważa nad ryzykiem wynikającym z braku części danych. Takie dopuszczenie jest ważne każdorazowo przez rok i nakłada na firmę konkretne obowiązki, które musi ona wypełnić, np. dokończenie badań (S239; S241). W przypadku Comirnaty i Spikevax komitet EMA zalecił we wrześniu 2022 r. przekształcenie ich pozwoleń w standardowe, stwierdzając, że szczególne zobowiązania związane z warunkowymi pozwoleniami „nie są już uznawane za kluczowe” dla bilansu korzyści i ryzyka; Komisja zastosowała się do tego zalecenia w przypadku Spikevax 3 października, a w przypadku Comirnaty 10 października 2022 r. (S742; S747). Mimo to Europejski Trybunał Obrachunkowy w swoim glosariuszu opisuje warunkowe dopuszczenie jako „pozwolenie w trybie nadzwyczajnym”, udzielane przed uzyskaniem kompleksowych danych klinicznych (S749).

W skrócie: pierwsze szczepionki dopuszczono wcześnie, na podstawie mniej kompletnych niż zwykle danych klinicznych, w trybach prawnych przewidzianych właśnie do tego celu; główne szczepionki mają obecnie standardowe pozwolenia na dopuszczenie do obrotu w UE i pełne pozwolenia (licencje) w USA (S239; S742; S720; S722).

Stany Zjednoczone od 2025 r.

Vinayak Prasad, dyrektor Centrum Oceny i Badań Produktów Biologicznych FDA, które nadzoruje szczepionki, napisał w oficjalnej notatce decyzyjnej z 25 sierpnia 2025 r., dotyczącej wniosku Pfizera, że „obecnie, na podstawie najlepszych dostępnych informacji”, nie ma „znacznej pewności” co do korzyści netto ze szczepienia osób zdrowych; że producent nie wykazał za pomocą danych wysokiej jakości, iż szczepienie ogranicza transmisję lub występowanie long COVID; oraz że zatwierdzenie szczepionek dla osób zdrowych wymagałoby randomizowanych badań mierzących wyniki kliniczne. Jego notatki decyzyjne stwierdzają też, że randomizowane badania z lat 2020 i 2021 „wykazały akceptowalną skuteczność wobec objawowego COVID-19” (S729; S725). Sam zespół oceniający FDA rekomendował szersze wskazanie, o które wnioskowała firma, a dokumentacja agencji odnotowuje odrębne stanowisko dyrektora wobec „niektórych aspektów” wniosków zespołu (S1035). W sierpniu 2026 r. FDA zwolniła firmy z części uzgodnionych rok wcześniej badań uzupełniających, w tym badań z grupą placebo dotyczących bezpieczeństwa lub białka kolca szczepionki u dorosłych w wieku 50–64 lat, powołując się na „trudności operacyjne i problemy z wykonalnością”, i zastąpiła je innymi badaniami (S733; S734; S735).

Zalecenia dotyczące tego, kto powinien się szczepić, to kwestia odrębna od dopuszczenia do obrotu. W czerwcu 2025 r. sekretarz zdrowia i opieki społecznej USA odwołał wszystkich 17 członków Komitetu Doradczego ds. Szczepień (ACIP), który doradza amerykańskim Centrom Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) (S1054). 19 września 2025 r. komitet w nowym składzie, pod przewodnictwem Martina Kulldorffa, sygnatariusza Deklaracji z Great Barrington (rozdział 6), zagłosował stosunkiem głosów 12 do 0 za zastąpieniem ogólnego zalecenia „indywidualnym podejmowaniem decyzji”, „znanym również jako wspólne podejmowanie decyzji klinicznych”, w odniesieniu do wszystkich osób w wieku od sześciu miesięcy, dodając, że bilans korzyści i ryzyka jest najkorzystniejszy dla osób o zwiększonym ryzyku ciężkiego przebiegu choroby (S1209; S1054; S1055). 16 marca 2026 r. sąd federalny w Massachusetts, w sprawie wniesionej przez Amerykańską Akademię Pediatrii, tymczasowo zawiesił powołanie 13 członków komitetu oraz „wszystkie głosowania przeprowadzone przez obecnie zawieszony ACIP”, uznając, że skarżący prawdopodobnie zdołają wykazać, iż zmiana składu komitetu naruszyła prawo federalne; było to tymczasowe zabezpieczenie, a nie wyrok kończący sprawę (S1211).

Kto zapłacił

Do listopada 2021 r. Komisja Europejska podpisała z ośmioma producentami 11 umów o wartości ok. 71 mld euro na maksymalnie 4,6 mld dawek, w większości przed dopuszczeniem szczepionek do obrotu, dzieląc z firmami ryzyko związane z ich opracowaniem (S749). Badanie szczepionki Moderna sfinansowały amerykańskie agencje publiczne: Biomedical Advanced Research and Development Authority (urząd ds. zaawansowanych badań i rozwoju w biomedycynie) oraz Narodowy Instytut Alergii i Chorób Zakaźnych (NIAID); badanie szczepionki Pfizer-BioNTech – same firmy (S713; S711).

8. Szczepionki II: skuteczność, bezpieczeństwo, obowiązek szczepień, świadczenia kompensacyjne

Ochrona i uratowane życia

Przegląd 18 badań wykazał, że skuteczność szczepionki w praktyce, czyli zmniejszenie ryzyka u osób zaszczepionych, z czasem malała: wobec jakiegokolwiek zakażenia – z 83 proc. w pierwszym miesiącu po podaniu pierwszych dawek do 22 proc. po pięciu miesiącach, a wobec objawowego COVID-19 – z 94 do 64 proc. do czwartego miesiąca (S754). Wobec ciężkiego przebiegu COVID-19 wynosiła po pięciu miesiącach nadal 90 proc., choć u osób w wieku 65 lat i starszych była niższa (S754).

Liczbę zgonów, którym zapobiegły szczepienia, można jedynie szacować za pomocą modeli porównujących rzeczywiste zdarzenia ze scenariuszem bez szczepionek (S255; S258). Jedno z badań oszacowało, że w pierwszym roku szczepień w 185 krajach i terytoriach zapobieżono 14,4 mln zgonów (przedział od 13,7 do 15,9 mln), a na podstawie zgonów nadmiarowych – 19,8 mln; autorzy zaznaczają, że kluczowe dane wejściowe opierały się na „założeniach roboczych” (S255). Sieć nadzoru epidemiologicznego Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oszacowała, że od grudnia 2020 r. do marca 2023 r. szczepionki bezpośrednio uratowały życie ok. 1,6 mln osób (od 1,5 do 1,7 mln) w 34 krajach Europejskiego Regionu WHO; 96 proc. z nich stanowiły osoby w wieku 60 lat i starsze (S258). Według szacunków badania z 2025 r. w latach 2020–2024 na świecie zapobieżono 2,5 mln zgonów (od 1,4 do 4,0 mln), głównie wśród mniejszości osób starszych (S260). Te trzy szacunki różnią się okresem, obszarem i metodą. Opublikowanych krytycznych analiz tych modeli nie udało się pozyskać.

Działania niepożądane

Zapalenie mięśnia sercowego i zapalenie osierdzia (błony otaczającej serce) figurują w ostrzeżeniach FDA dotyczących szczepionek mRNA od 25 czerwca 2021 r. (S728; S998). W rejestrach państw nordyckich u mężczyzn w wieku 16–24 lat w ciągu 28 dni odnotowano ok. 5,7 dodatkowego przypadku zapalenia mięśnia sercowego na 100 000 drugich dawek szczepionki Pfizer-BioNTech i 18,8 na 100 000 drugich dawek szczepionki Moderna (S767). Aktualna amerykańska informacja o produkcie podaje ok. 8 przypadków na milion dawek w wieku od 6 miesięcy do 64 lat i ok. 27 na milion u mężczyzn w wieku 12–24 lat (dane nieskorygowane) w ciągu tygodnia od podania dawki szczepionki w wersji 2023–2024 (S728; S1042). U pacjentów hospitalizowanych z powodu zapalenia mięśnia sercowego po szczepieniu nieprawidłowe wyniki badań obrazowych serca były częste ok. pięć miesięcy później; ich znaczenie nie jest znane (S728). Liczby te dotyczą różnych dawek, grup wieku i metod, nie są więc bezpośrednio porównywalne.

W informacji o produkcie szczepionek Vaxzevria (AstraZeneca) i Jcovden (Janssen) uwzględniono zespół zakrzepicy z małopłytkowością (TTS), rzadkie połączenie zakrzepów z niskim poziomem płytek krwi (S769; S770). W przypadku Vaxzevrii komitet EMA ds. bezpieczeństwa farmakoterapii (PRAC) zalecił 7 kwietnia 2021 r. wpisanie TTS jako bardzo rzadkiego działania niepożądanego, przy czym EMA oceniła, że korzyści nadal przewyższają ryzyko (S782). We wrześniu 2021 r. PRAC zalecił również wpisanie zespołu Guillaina-Barrégo, zaburzenia immunologicznego dotyczącego nerwów, jako „bardzo rzadkiego” działania niepożądanego Vaxzevrii, występującego u mniej niż 1 na 10 000 osób; na świecie zgłoszono 833 przypadki (S769; S770). W październiku 2022 r. PRAC zalecił dodanie obfitych krwawień miesiączkowych jako działania niepożądanego szczepionek mRNA o nieznanej częstości, po blisko 9 000 zgłoszeń z całego świata, w większości niepoważnych i przemijających przypadków; EMA nie stwierdziła dowodów wpływu na płodność (S1297; S771).

Co mogą, a czego nie mogą wykazać systemy zgłoszeń

Kilka z tych sygnałów opierało się częściowo na zgłoszeniach spontanicznych (biernym systemie zgłoszeń), w którym każdy może zgłosić podejrzewane działanie niepożądane (S772; S771). Amerykański System Zgłaszania Niepożądanych Zdarzeń Poszczepiennych (VAERS) zastrzega, że „w odniesieniu do każdego zgłoszonego zdarzenia nie ustalono związku przyczynowo-skutkowego”, a jednym z głównych ograniczeń jest niepełne zgłaszanie zdarzeń (S772). Europejska baza danych EudraVigilance otrzymała od stycznia 2021 r. do grudnia 2023 r. ok. 12 000 zgłoszeń zgonów przy ok. 1 mld podanych dawek; EMA zaznacza, że „nie oznacza to”, iż zgony te spowodowały szczepionki, choć „w bardzo wyjątkowych przypadkach” potwierdzono szczepionkę jako przyczynę (S773). Takie zgłoszenia pozwalają wykrywać sygnały, ale nie mierzą ryzyka: FDA uznała, że w przypadku zapalenia mięśnia sercowego „nie będą wystarczające”, i nałożyła obowiązek przeprowadzenia badań (S722; S771). Na potrzeby tego raportu nie udało się pozyskać dwóch opublikowanych krytycznych analiz sposobu, w jaki kluczowe badania mierzyły poważne szkody i zgony: analizy poważnych zdarzeń niepożądanych (Vaccine, 2022) oraz artykułu w The BMJ (2020), którego tytuł głosi, że badań nie zaprojektowano tak, by wykazały, czy szczepionki ratują życie.

Notatka FDA o zgonach dzieci

28 listopada 2025 r. dyrektor ośrodka FDA odpowiedzialnego za szczepionki (zob. rozdział 7) napisał do pracowników ośrodka, że „co najmniej 10 dzieci zmarło po szczepieniu przeciw COVID-19 i z jego powodu” (S776; S272). Powołał się na wstępną analizę pracowników dotyczącą 96 zgonów zgłoszonych do VAERS w latach 2021–2024, w której związek zgonu ze szczepieniem oceniono jako prawdopodobny lub możliwy (w oryginale: likely, probable, possible) (S776). Jest to twierdzenie autora zawarte w oficjalnym dokumencie; według NBC News notatka nie podawała wieku zmarłych dzieci, ich historii choroby ani dokumentacji (S272). Artykuł publicystyczny na stronie CIDRAP opisuje 73-stronicowy przegląd tych samych 96 zgonów, sporządzony przez pracowników FDA i datowany na 5 grudnia 2025 r., przedstawiany jako analiza, na której oparto notatkę; dwa przypadki zaklasyfikowano w nim jako prawdopodobne, pięć jako możliwe, a żadnego jako pewnego (S1050). Samego przeglądu nie udało się pozyskać, dlatego tych liczb nie można uznać za ustalone.

Obowiązek szczepień przed sądami

Niemcy zobowiązały personel placówek ochrony zdrowia i opieki do wykazania szczepienia, przebycia choroby lub medycznego przeciwwskazania (S786). Federalny Trybunał Konstytucyjny Niemiec (BVerfG) 10 lutego 2022 r. odmówił wydania zarządzenia tymczasowego, a 27 kwietnia 2022 r. oddalił skargę konstytucyjną (1 BvR 2649/21) (S786). Zestawił „bardzo niskie prawdopodobieństwo poważnych następstw szczepienia” z „wyraźnie wyższym prawdopodobieństwem” szkody dla życia i zdrowia osób szczególnie narażonych i uznał, że z konstytucyjnego punktu widzenia nie można zarzucić ustawodawcy, iż dał pierwszeństwo ich ochronie (tłumaczenia redakcji); wobec braku pewnej wiedzy naukowej badał jedynie, czy prognoza ustawodawcy, że obowiązek ochroni osoby szczególnie narażone, była możliwa do obrony (S786).

Rada Konstytucyjna Francji 5 sierpnia 2021 r. uznała za zgodną z konstytucją „przepustkę sanitarną”, czyli zaświadczenie o szczepieniu, negatywnym wyniku testu lub przebyciu choroby, zauważając, że nie nakłada ona obowiązku szczepienia; uznała jednak za niezgodne z konstytucją trzy przepisy, w tym przepis o automatycznej izolacji wszystkich osób z pozytywnym wynikiem testu (S787). W odniesieniu do obowiązku szczepień w niektórych zawodach zbadała jedynie przepis przejściowy (S787).

23 czerwca 2022 r. posłowie do parlamentu Austrii złożyli wniosek o uchylenie ustawy wprowadzającej powszechny obowiązek szczepień przeciw COVID-19, której stosowanie zawieszono już wcześniej rozporządzeniem (S285; S287). 13 stycznia 2022 r. Sąd Najwyższy USA w dwóch tymczasowych postanowieniach dotyczących uprawnień agencji federalnych zablokował przepis zobowiązujący ok. 84 mln pracowników do szczepienia albo testowania się, ale pozwolił na wejście w życie obowiązku szczepień dla personelu placówek finansowanych z programów Medicare i Medicaid (publicznego ubezpieczenia zdrowotnego); żadne z tych postanowień nie było orzeczeniem kończącym sprawę (S789; S790).

Świadczenia kompensacyjne

Na mocy amerykańskiej ustawy Public Readiness and Emergency Preparedness Act (o gotowości publicznej i przygotowaniu na sytuacje nadzwyczajne) producenci i inne objęte nią podmioty co do zasady nie mogą być pozywani o odszkodowanie, z wyjątkiem śmierci lub poważnego uszczerbku na zdrowiu spowodowanych „umyślnym bezprawnym działaniem” – w przypadku niektórych produktów związanych z COVID-19 do 31 grudnia 2029 r.; poszkodowani mogą natomiast złożyć wniosek do programu świadczeń za szkody wywołane środkami przeciwdziałania zagrożeniom (Countermeasures Injury Compensation Program, CICP) (S1066; S1064). CICP przyznaje świadczenia z tytułu poważnych szkód na zdrowiu lub zgonów, które – „na podstawie przekonujących, wiarygodnych, rzetelnych, medycznych i naukowych dowodów” – uznano za bezpośrednio spowodowane objętym programem środkiem przeciwdziałania zagrożeniom albo które spełniają wymogi tabeli szkód wywołanych takimi środkami; sam związek czasowy nie wystarcza (S779). Do 1 października 2026 r. program otrzymał 14 250 wniosków związanych z COVID-19, w tym 11 198, w których wnioskodawcy twierdzili, że szczepionka spowodowała szkodę lub zgon, i wydał 8 369 rozstrzygnięć: 120 wniosków uznano za spełniające warunki, a 8 249 odrzucono, w większości z powodu braku dokumentacji medycznej lub niedotrzymania terminu; 5 881 czekało na rozpatrzenie. Spośród tych 120 wniosków w 66 przyznano świadczenie, w 50 czekano na decyzję w sprawie świadczenia, a w 4 nie stwierdzono kwalifikujących się kosztów (S779). Wszystkie przyznane świadczenia (66) dotyczą szczepionek, z czego 50 – zapalenia mięśnia sercowego lub zapalenia mięśnia sercowego i osierdzia (S779; S1312). Według sumy wyliczonej przez redakcję na podstawie tabeli programu ich łączna kwota wynosi 7 990 678,02 dolara amerykańskiego, z czego 5 942 538,84 dolara przypada na jedno świadczenie z tytułu TTS (S1312).

W Polsce Fundusz Kompensacyjny Szczepień Ochronnych, którego dysponentem jest Rzecznik Praw Pacjenta, wypłaca świadczenie kompensacyjne w wysokości do 100 000 zł, jeżeli w wyniku działania niepożądanego wymienionego w Charakterystyce Produktu Leczniczego osoba zaszczepiona wymagała hospitalizacji przez okres nie krótszy niż 14 dni, albo w razie wstrząsu anafilaktycznego (S1252; S1120). Do 31 grudnia 2025 r. przyznano świadczenia 278 osobom – 268 w związku ze szczepionkami przeciw COVID-19 i 10 w związku z innymi szczepionkami, objętymi Funduszem od 2023 r. – a 948 spraw zakończyło się odmową; łączna kwota przyznanych świadczeń wyniosła 6 224 494,80 zł, a najczęstszą podstawą ich przyznania był wstrząs anafilaktyczny (111 świadczeń) (S1120).

W Niemczech według opisanej w styczniu 2024 r. ankiety, którą gazeta przeprowadziła wśród krajów związkowych, uznano 467 szkód poszczepiennych na 11 827 wniosków, a 5 597 jeszcze nie rozpatrzono; są to dane podane przez gazetę, a nie oficjalna statystyka (S781). Federalny Trybunał Sprawiedliwości (BGH) orzekł, że roszczenia dotyczące szczepień wykonanych na podstawie rozporządzenia federalnego do 7 kwietnia 2023 r. przysługują przeciwko państwu, a nie lekarzowi (S783), oraz że poszkodowany może żądać od producenta udzielenia informacji, jeżeli związek przyczynowy jest wiarygodny, nawet jeśli nie jest prawdopodobny; kwestia, czy należy się odszkodowanie, pozostaje otwarta (S782; S280).

9. Prawo i konstytucje: co orzekły sądy

W orzeczeniach przeanalizowanych na potrzeby tego raportu spory dotyczyły głównie tego, czy zastosowano właściwy instrument prawny i czy dany środek był merytorycznie uzasadniony. Instrument ma znaczenie, ponieważ konstytucje takie jak polska i hiszpańska pozwalają na szersze ograniczenia praw w formalnie wprowadzonym stanie nadzwyczajnym, czyli tymczasowym reżimie uruchamianym w określonej procedurze (S1314; S815).

Polska: niewykorzystane uprawnienia nadzwyczajne

Konstytucja RP przewiduje trzy stany nadzwyczajne, wprowadzane, „jeżeli zwykłe środki konstytucyjne są niewystarczające”: stan wojenny, stan wyjątkowy i stan klęski żywiołowej (S1314). Rada Ministrów może wprowadzić stan klęski żywiołowej na czas nie dłuższy niż 30 dni, a jego przedłużenie wymaga zgody Sejmu (S1314). Jak zauważył jeden z sądów, według ustawy z 2002 r. do katastrof naturalnych uzasadniających wprowadzenie tego stanu należy m.in. masowe występowanie chorób zakaźnych (S794). Poza stanami nadzwyczajnymi ograniczenia praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne; rozporządzenia wymagają szczegółowego upoważnienia ustawowego, zawierającego wytyczne dotyczące ich treści (S1314).

Zamiast tego minister zdrowia ogłosił 13 marca 2020 r. stan zagrożenia epidemicznego, a 20 marca – stan epidemii; rząd ograniczał prawa w drodze rozporządzeń, na podstawie uprawnień dodanych ustawą z 2 marca 2020 r. (tzw. specustawą covidową) (S794; S1098; S796). Jak stwierdził jeden z sądów, Rada Ministrów uznała zwykłe środki konstytucyjne za wystarczające (S794); Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) potwierdził później, że stan epidemii nie jest stanem nadzwyczajnym (S1110).

Polska: co orzekły sądy

• Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, 27 października 2020 r. (II SA/Op 219/20). Sąd uchylił karę 10 000 zł nałożoną na fryzjera i odmówił zastosowania rozporządzenia: ustawa nie zawierała merytorycznych wytycznych, więc rząd mógł „w dowolny sposób” kształtować sferę podstawowych praw. Uznał też, że zakaz wykonywania całych rodzajów działalności gospodarczej wkraczał w istotę wolności działalności gospodarczej, a Konstytucja pozwala na taką ingerencję tylko w stanie nadzwyczajnym, takim jak stan klęski żywiołowej (streszczenie redakcji). Zarazem uznał, że same ograniczenia były „merytorycznie uzasadnione” (S794). Według artykułu w czasopiśmie prawniczym z 2023 r. NSA utrzymał ten wyrok w mocy, podobnie jak – co do zasady – inne wyroki uchylające takie kary, wydawane od lipca 2020 r. (S799).
• NSA, 24 września 2025 r. (II GSK 311/22), wyrok prawomocny. NSA potwierdził uchylenie kary 10 000 zł nałożonej na pizzerię: właściwie wszystkie istotne znamiona karanego czynu zostały określone w rozporządzeniu, a nie w ustawie (S1110). Niektóre sądy pierwszej instancji uznawały kary za zasadne; przywoływane wyroki nie były prawomocne według stanu na daty publikacji źródeł (S1109; S795).
• Sąd Najwyższy, 16 marca i 15 kwietnia 2021 r. 16 marca (II KK 64/21, II KK 74/21, II KK 97/21), rozpoznając kasacje (nadzwyczajne środki zaskarżenia prawomocnych wyroków) wniesione przez Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO), uniewinnił osoby ukarane za naruszenie zakazu przemieszczania się obowiązującego wiosną 2020 r. (S1105; S799; S796). 15 kwietnia uniewinnił mężczyznę ukaranego grzywną 300 zł za pobyt w parku. Uznał, że zakazy przemieszczania się i korzystania z terenów zielonych przekraczały zakres delegacji ustawowej, i zgodził się z RPO, że zakazy te „były niekonstytucyjne” (S796).
• Sąd Okręgowy w Warszawie, 11 lutego 2025 r. (XXV C 1641/21). W sprawie z pozwu zbiorowego przedsiębiorców sąd uznał – jak podaje Najwyższa Izba Kontroli (NIK) – że Rada Ministrów była „zobowiązana, a nie uprawniona” do wprowadzenia stanu klęski żywiołowej. W czerwcu 2025 r. wyrok nie był prawomocny; jego tekstu nie pozyskano (S1096).
• Sąd Najwyższy, 28 lipca 2020 r. (I NSW 2849/20). Według artykułu w czasopiśmie prawniczym z 2023 r. Sąd Najwyższy stwierdził w postanowieniu, że Rada Ministrów nie miała obowiązku wprowadzać stanu klęski żywiołowej w odpowiedzi na epidemię COVID-19, skoro istniała możliwość wprowadzenia stanu epidemii; samego postanowienia nie pozyskano (S799).

Sądy orzekające w sprawach kar odmawiały stosowania rozporządzeń w indywidualnych sprawach (S794; S1110); Trybunał Konstytucyjny orzeka, z mocą powszechnie obowiązującą, o zgodności ustaw i rozporządzeń z Konstytucją (S1314), a żadnego orzeczenia Trybunału dotyczącego ograniczeń epidemicznych nie odnaleziono. Wniosek Prezesa NIK z 16 czerwca 2023 r. (K 9/23), kwestionujący przede wszystkim tryb uchwalenia specustawy covidowej i jej nowelizacji, nie został rozpatrzony; według stanu na 14 października 2026 r. w sprawie nie figurowała żadna rozprawa (S800; S1097; S802).

Polska: wyłączenie odpowiedzialności karnej

• Uchwalony, wąski, uchylony. Art. 15w specustawy covidowej, obowiązujący od 31 marca 2020 r., wyłączał odpowiedzialność karną (art. 231 i 296 Kodeksu karnego), dyscyplinarną oraz za naruszenie dyscypliny finansów publicznych osób, które przy zakupie towarów lub usług niezbędnych do zwalczania epidemii naruszały obowiązki służbowe lub przepisy, jeżeli działały w interesie społecznym, a bez tych naruszeń zakup nie mógłby zostać zrealizowany albo byłby istotnie zagrożony (S1102; S800). Przepis został później uchylony; ustawy uchylającej nie udało się pozyskać (S803; S1101). W tekście jednolitym z 2025 r. pozostają węższe przepisy: zgodnie z art. 15t i 15zzzzzd nie popełnia przestępstwa z art. 296 Kodeksu karnego, kto nie ustala lub nie dochodzi należności powstałych w związku z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy w sprawie zamówienia publicznego albo umowy z organizacją pozarządową na skutek okoliczności związanych z wystąpieniem COVID-19, albo zmienia taką umowę w sposób dopuszczony ustawą (S1101).
• Proponowany, szerszy; nieobowiązujący. Poselski projekt ustawy, który wpłynął do Sejmu 12 sierpnia 2020 r. (druk nr 539), przewidywał dodanie art. 10d, zgodnie z którym osoba, która w celu przeciwdziałania COVID-19 narusza obowiązki służbowe lub obowiązujące przepisy, nie popełnia przestępstwa, jeżeli działa w interesie społecznym, a bez tych naruszeń podjęte działanie nie byłoby możliwe lub byłoby istotnie utrudnione (S805). Dodatkowe sprawozdanie Komisji Finansów Publicznych z 16 września 2020 r. (druk nr 569-A) proponowało węższe brzmienie: ograniczone do przestępstw z art. 231 i 296 Kodeksu karnego, i wymagające, by dobro poświęcone przedstawiało wartość niższą od dobra ratowanego (S1104). Art. 10d, który faktycznie dodano ustawą z 7 października 2020 r., pozwala Prezesowi Rady Ministrów nakładać na jednostki samorządu terytorialnego zadania związane z przeciwdziałaniem COVID-19 (S804; S1103).

Poza Polską

• Niemcy. Federalny Trybunał Konstytucyjny Niemiec (BVerfG) orzekł 19 listopada 2021 r., że federalne nocne godziny policyjne i ograniczenia kontaktów z wiosny 2021 r. były – wobec skrajnego zagrożenia – zgodne z Ustawą Zasadniczą (konstytucją Niemiec) i proporcjonalne; skargi na ograniczenia dotyczące sklepów, restauracji, sportu i kultury były niedopuszczalne (S1154). Tego samego dnia orzekł, że zamknięcie szkół było dopuszczalne w świetle wiedzy dostępnej w kwietniu 2021 r. (S1155). Federalny Sąd Administracyjny uznał bawarskie ograniczenie wychodzenia z domu z wiosny 2020 r. (dozwolonego tylko z ważnych powodów) za nieproporcjonalne, a saksońskie środki z tego samego okresu za zgodne z prawem (22 listopada 2022 r.) (S811; S1152).
• Hiszpania. 14 lipca 2021 r. (STC 148/2021) Trybunał Konstytucyjny Hiszpanii uznał za niezgodny z konstytucją zakaz przemieszczania się wprowadzony w marcu 2020 r. w ramach stanu alarmu: zakaz ten oznaczał zawieszenie prawa, na co pozwala stan wyjątkowy (hiszp. estado de excepción), wymagający uprzedniej zgody parlamentu, ale nie stan alarmu (S815). Wada dotyczyła instrumentu; Trybunał zaakceptował „konieczność, przydatność i proporcjonalność” samych środków (tłumaczenie redakcji) (S815).
• Austria. Trybunał Konstytucyjny Austrii uznał kilka rozporządzeń za gesetzwidrig (niezgodne z ustawą), w tym zakaz wstępu do miejsc publicznych z 2020 r., który w istocie był ogólnym zakazem wychodzenia z domu; nie zakwestionował natomiast odpowiedniego przepisu samej ustawy (S301; S818; S302).
• Stany Zjednoczone. W postanowieniach tymczasowych Sąd Najwyższy USA zablokował – ze względu na wolność religijną – nowojorskie limity uczestników nabożeństw (25 listopada 2020 r.) (S820), a 13 stycznia 2022 r. wstrzymał przepis zobowiązujący dużych pracodawców do wymagania od pracowników szczepienia albo testów, uznając, że prawdopodobnie wykracza on poza uprawnienia agencji (zob. rozdział 8) (S290); tego samego dnia pozwolił na wejście w życie przepisu nakładającego obowiązek szczepień na personel placówek finansowanych z programów Medicare i Medicaid (S790).
• Wielka Brytania. Sąd Apelacyjny orzekł w sprawie Dolan (1 grudnia 2020 r.), że minister zdrowia miał uprawnienia do wydania rozporządzeń wprowadzających lockdown (S822).
• Kanada. Sąd Federalny, a 16 stycznia 2026 r. także Federalny Sąd Apelacyjny uznały, że skorzystanie przez rząd w lutym 2022 r. z ustawy o sytuacjach nadzwyczajnych (Emergencies Act) przeciwko blokadom przejść granicznych i konwojowi protestujących było nierozsądne i naruszało Kanadyjską Kartę Praw i Wolności; sprawa nie dotyczyła przepisów sanitarnych (S825; S826). Odrębny wniosek o zezwolenie na wniesienie apelacji, złożony przez wnioskodawców, w przypadku których sąd uznał brak legitymacji procesowej, czeka na rozpatrzenie przez Sąd Najwyższy Kanady (zob. rozdział 15) (S825; S315).
• Europejski Trybunał Praw Człowieka. Nie odnaleziono orzeczenia co do istoty sprawy dotyczącego lockdownu w związku z COVID-19: 27 listopada 2023 r. Wielka Izba uznała skargę w sprawie CGAS przeciwko Szwajcarii za niedopuszczalną, m.in. z powodu niewyczerpania krajowych środków prawnych (S319). Wyrok w sprawie Vavřička przeciwko Republice Czeskiej (8 kwietnia 2021 r.) dotyczył czeskich przepisów o obowiązkowych szczepieniach dzieci przeciwko chorobom dobrze znanym medycynie, a nie COVID-19 (S321).

Co można, a czego nie można stwierdzić

Żadne z orzeczeń zgromadzonych na potrzeby tego raportu nie uznało reakcji któregokolwiek państwa na pandemię za niekonstytucyjną jako całości. Sądy uznawały natomiast za niezgodne z prawem lub z konstytucją konkretne instrumenty. Większość wad dotyczyła formy prawnej lub kompetencji, a nie celu zdrowotnego; tam, gdzie sądy oceniały zasadność merytoryczną – jak trybunały konstytucyjne Niemiec i Hiszpanii – w większości utrzymywały środki, z wyjątkami takimi jak bawarskie ograniczenie wychodzenia z domu oraz – w postanowieniu tymczasowym – nowojorskie limity uczestników nabożeństw. Spośród polskich orzeczeń odnalezionych na potrzeby tego raportu tylko jedno, nieprawomocne i znane wyłącznie z relacji NIK, uznało, że rząd miał obowiązek wprowadzić stan klęski żywiołowej, a według artykułu w czasopiśmie prawniczym z 2023 r. postanowienie Sądu Najwyższego z 2020 r. stwierdziło coś przeciwnego; nie odnaleziono żadnego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego ograniczeń epidemicznych.

10. Informacja, cenzura i ujawnienia po latach

W czasie pandemii platformy internetowe usuwały wpisy, które uznawały za fałszywe, lub ograniczały ich zasięg, a urzędnicy kontaktowali się z nimi w sprawie takich treści (S332).

Kontakty władz z platformami: co rozstrzygnęły sądy

Dwa stany USA i pięciu użytkowników mediów społecznościowych pozwało urzędników federalnych za naciski na platformy, powołując się na wolność słowa (S332). 4 lipca 2023 r. sąd okręgowy w Luizjanie częściowo uwzględnił wniosek o tymczasowy nakaz sądowy (zabezpieczenie), czyli nakaz wydawany przed pełnym procesem. Sąd napisał, że „jeżeli zarzuty powodów są prawdziwe”, sprawa „dotyczy, jak można twierdzić, najbardziej zmasowanego ataku na wolność słowa w historii Stanów Zjednoczonych” (S1199; S831). Federalny sąd apelacyjny piątego okręgu zawęził nakaz we wrześniu 2023 r., a w październiku 2023 r. go zmodyfikował (S334; S1324; S831).

26 czerwca 2024 r. Sąd Najwyższy USA rozstrzygnął sprawę Murthy v. Missouri stosunkiem głosów sześć do trzech, wyłącznie na podstawie legitymacji procesowej, czyli prawa do wniesienia sprawy. Powodowie musieli wykazać istotne ryzyko przyszłej szkody, „dającej się przypisać pozwanemu organowi władzy i możliwej do naprawienia nakazem, o który wnoszą”, a żaden z nich tego nie wykazał (S332). Sąd nie rozstrzygnął więc, czy urzędnicy wywierali na platformy przymus; uchylił orzeczenie sądu apelacyjnego piątego okręgu i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania (S332). Przyznał, że władze „odegrały pewną rolę przynajmniej w niektórych decyzjach platform dotyczących moderacji”, ale stwierdził, że platformy kierowały się także własnym osądem (S332).

Sędzia Samuel Alito, do którego dołączyli sędziowie Clarence Thomas i Neil Gorsuch, złożył zdanie odrębne: urzędnicy „nieustannie nękali Facebooka i w sposób dorozumiany mu grozili”, a ten „wielokrotnie ustępował”, takie postępowanie było zaś „rażąco niezgodne z konstytucją” (S332). Zgromadzone źródła nie pokazują dalszego przebiegu sprawy.

Co mówią firmy

8 lutego 2021 r. Facebook, powołując się na konsultacje z organizacjami zdrowotnymi, w tym ze Światową Organizacją Zdrowia (WHO), zaczął usuwać twierdzenie, że „COVID-19 został stworzony przez człowieka lub wyprodukowany”. 26 maja 2021 r., powołując się na „trwające dochodzenia w sprawie pochodzenia COVID-19”, przestał to robić (S341). Źródła różnią się co do kolejności zdarzeń. Większość składu Sądu Najwyższego USA napisała, że Facebook ogłosił to lutowe rozszerzenie zasad, „zanim urzędnicy Białego Domu zaczęli komunikować się z platformą” (S332). Tymczasowy raport pracowników Komisji Sądownictwa Izby Reprezentantów i jej podkomisji do spraw „wykorzystywania rządu federalnego jako broni” (ang. weaponization), opublikowany w maju 2024 r., cytuje wewnętrzny e-mail Facebooka: „W lutym 2021 r., w odpowiedzi na presję opinii publicznej i napięte rozmowy z nową administracją [Bidena], zaczęliśmy usuwać” teorię o wycieku wirusa z laboratorium (S835). Samych e-maili nie udało się pozyskać.

26 sierpnia 2024 r. prezes Meta Mark Zuckerberg napisał do przewodniczącego komisji, że w 2021 r. wysocy rangą urzędnicy administracji Bidena „przez miesiące wielokrotnie naciskali na nasze zespoły, by cenzurowały niektóre treści dotyczące COVID-19, w tym humor i satyrę”. Dodał, że „bierzemy odpowiedzialność za nasze decyzje”, oraz: „uważam, że naciski rządu były niewłaściwe” (S834). W części dotyczącej nacisków w sprawie COVID-19 list nie wymienia z nazwiska żadnego urzędnika ani żadnego wpisu. Źródła zgromadzone na potrzeby tego raportu pokazują, że Komisja Europejska zwróciła się do platform, które podpisały jej kodeks postępowania w zakresie dezinformacji (Code of Practice on Disinformation), o comiesięczne sprawozdania z działań przeciwko dezinformacji dotyczącej COVID-19 (S849); nie pokazują natomiast, czy władze europejskie lub niemieckie kontaktowały się z platformami w sprawie poszczególnych wpisów, i ta część pytania pozostaje otwarta.

Zewnętrzni prawnicy Alphabet, spółki macierzystej Google, złożyli w jej imieniu komisji „oświadczenie o stanie faktycznym” (statement of facts) opatrzone datą 23 września 2025 r. (S1184). Według tego dokumentu wysocy rangą urzędnicy administracji Bidena „naciskali na spółkę w sprawie niektórych treści tworzonych przez użytkowników, związanych z pandemią COVID-19, które nie naruszały jej zasad”, przy czym spółka „nadal niezależnie opracowywała i egzekwowała swoje zasady” (S1184). Oba oświadczenia firm są relacjami stron zainteresowanych, a nie ustaleniami.

Ujawnione dokumenty: co pokazują, a czego nie

E-maile Fauciego. Wiele e-maili Anthony’ego Fauciego, do końca 2022 r. dyrektora Narodowego Instytutu Alergii i Chorób Zakaźnych (NIAID) (S1199), uzyskał serwis informacyjny BuzzFeed na podstawie amerykańskiej ustawy o swobodzie dostępu do informacji (FOIA), według artykułu w czasopiśmie naukowym – 1 czerwca 2021 r.; samego udostępnionego zbioru nie udało się pozyskać (S859; S134). Jeden przykład, przytoczony za relacją BuzzFeed w artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym w 2022 r.: odpowiadając na pytanie z 5 lutego 2020 r. o maseczki, Fauci napisał, że „są one w istocie przeznaczone dla osób zakażonych, by nie przenosiły zakażenia na osoby niezakażone, a nie do ochrony osób niezakażonych przed zakażeniem się”; autorzy artykułu zauważają, że jego zalecenia dotyczące maseczek, jak się wydaje, później się zmieniły (S859). E-maile pokazują, co napisano, a nie co postanowiono.

Protokoły RKI. Instytut Roberta Kocha (RKI), niemiecka federalna agencja zdrowia publicznego, w kwietniu 2023 r. przekazał osobie, która wystąpiła o dostęp do informacji, częściowo zaczernioną kopię protokołów swojego sztabu kryzysowego ds. COVID-19 (S861). 30 maja 2024 r. opublikował protokoły z okresu od stycznia 2020 r. do kwietnia 2021 r. „w przeważającej mierze bez zaczernień” (tłumaczenie redakcji); później udostępniono kolejne protokoły, do lipca 2023 r. (S863; S862). Na przykład w protokole z 16 marca 2020 r. odnotowano, że w weekend przygotowano nową ocenę ryzyka, którą w tym tygodniu miano „zeskalować w górę” (niem. hochskaliert) i opublikować, gdy wymieniony z nazwiska urzędnik „da sygnał”; w protokole z 17 marca zapisano, że z powodu „silnego wzrostu liczby przypadków” ryzyko dla ludności oceniono teraz jako „wysokie” (tłumaczenia redakcji) (S861). RKI zastrzega, że poszczególne wypowiedzi w protokołach „niekoniecznie stanowią uzgodnione stanowisko RKI” (tłumaczenie redakcji) (S860). Nadzór nad RKI sprawuje federalne ministerstwo zdrowia (S1146). W ocenie redakcji same protokoły nie pokazują, które poglądy przyjęto ani czy ministerstwo wydawało RKI polecenia co do treści ocen ryzyka; odnotowują natomiast życzenia ministerstwa, na przykład ustne polecenie, by nie publikować badania modelowego (protokół z 5 marca 2020 r., niem. „mündliche Weisung”) (S861).

„Lockdown Files”. W marcu 2023 r. brytyjska gazeta opublikowała artykuły oparte na zbiorze 100 000 wiadomości WhatsApp byłego ministra zdrowia (S353). Brytyjskie publiczne dochodzenie w sprawie COVID-19 (UK Covid-19 Inquiry), prowadzone na podstawie ustawy, ustaliło, że w rządzie prowadzono dyskusje przez WhatsApp oraz że „znacznej liczby takich wiadomości nie zachowano, choć powinny były zostać zachowane – część celowo, część przypadkowo, a część zgodnie z tym, co ich właściciele uważali za politykę rządu” (S867). Raport dochodzenia, którym dysponuje redakcja, nie odnosi się do publikacji gazety (S867; S353).

David Morens. Akt oskarżenia przeciwko Morensowi, w latach 2006–2022 starszemu doradcy w biurze dyrektora NIAID, złożono jako utajniony 16 kwietnia 2026 r. w sądzie federalnym w stanie Maryland (sprawa 8:26-cr-00138), a odtajniono 27 kwietnia (S1018; S1194). Obejmuje on zarzut spisku przeciwko Stanom Zjednoczonym (zarzut 1) oraz niszczenia, fałszowania lub ukrywania dokumentów (zarzuty od 2 do 5) (S1193). Akt oskarżenia zarzuca, że mniej więcej od kwietnia 2020 r. do co najmniej czerwca 2023 r. Morens i dwie niewymienione z nazwiska osoby uczestniczące w spisku używali jego prywatnego konta Gmail, aby ukryć korespondencję przed wnioskami składanymi na podstawie FOIA, i cytuje jego e-mail: „nauczyłem się od naszej tutejszej pani od FOIA, jak sprawić, by e-maile znikały” (S1193; S1018). 18 sierpnia 2026 r. Morens przyznał się do winy w zakresie zarzutu 1, a do zarzutów od 2 do 5 się nie przyznał (S1194). Według prokuratury federalnej (US Attorney’s Office) przyznał się też do udziału w spisku w celu wręczania nielegalnych gratyfikacji (S1019). Samego porozumienia w sprawie przyznania się do winy nie udało się pozyskać; w dostępnym rejestrze czynności w sprawie, aktualnym na 25 września 2026 r., nie odnotowano wymierzenia kary (S1194). Zarzuty dotyczą dokumentów i gratyfikacji, a nie pochodzenia wirusa; powiązanie z debatą o pochodzeniu wirusa wynika z opisu samego Departamentu Sprawiedliwości, w którym – według słów ówczesnego p.o. prokuratora generalnego – Morens i pozostali uczestnicy spisku, jak zarzuca akt oskarżenia, działali „w dążeniu do stłumienia alternatywnych teorii dotyczących pochodzenia COVID-19” (S1018).

11. WHO: kto płaci i co z tego wynika

Kto płaci

Składki obowiązkowe na rzecz Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) to roczne opłaty jej 196 członków i członków stowarzyszonych, ustalane według skali Organizacji Narodów Zjednoczonych opartej głównie na produkcie krajowym brutto (S354). Wpłaty dobrowolne pochodzą od państw członkowskich i innych darczyńców i mogą być celowe: powiązane z działaniami wskazanymi przez darczyńcę (S890). W 2024 r. wpłaty dobrowolne stanowiły 81 proc., a składki obowiązkowe 15 proc. przychodów według zbadanego sprawozdania finansowego, wynoszących 3 172 mln dolarów amerykańskich; w 2025 r. – odpowiednio 83 i 13 proc. z 3 138 mln dolarów. Tylko 13 proc. (2024) i 8 proc. (2025) dobrowolnych środków na budżet programowy było „w pełni elastycznych lub tematycznych”; resztę stanowiły środki celowe (S882; S885).

Najnowszy dostępny redakcji załącznik z wykazem darczyńców, dotyczący 2024 r. (A78/INF./3), odnotowuje 2 856 mln dolarów dobrowolnych wpłat pieniężnych na budżet programowy. Największymi darczyńcami były Stany Zjednoczone (447,0 mln dolarów, 15,7 proc.), Fundacja Gatesów (320,9 mln dolarów, 11,2 proc.), sojusz szczepionkowy Gavi (Gavi, the Vaccine Alliance; 257,8 mln dolarów, 9,0 proc.), Wielka Brytania (239,6 mln dolarów, 8,4 proc.), Niemcy (161,1 mln dolarów, 5,6 proc.) i Komisja Europejska (151,1 mln dolarów, 5,3 proc.); udziały procentowe to obliczenie własne (S358). Po rozporządzeniach wykonawczych prezydenta USA ze stycznia 2025 r. WHO utworzyła odpis aktualizujący na 330 mln dolarów ze swoich dobrowolnych przychodów za 2024 r. jako kwotę, która może okazać się nieściągalna; po tym odpisie w jej zestawieniu pierwsze miejsce zajmuje Fundacja Gatesów, a Stany Zjednoczone – siódme (S882).

Firmy farmaceutyczne przekazały bezpośrednio niewiele pieniędzy: sześć największych wpłat od przedsiębiorstw wynosi łącznie 32,7 mln dolarów (1,1 proc., obliczenie własne), a w żadnej z nich nie figuruje Pfizer, Moderna, BioNTech, AstraZeneca ani Novavax (S358).

Projekt budżetu na lata 2026–2027 określa segment podstawowy, czyli „podstawowy program prac” WHO, na 4 267,1 mln dolarów, a całość – wraz z programem likwidacji polio, programami specjalnymi i działaniami w sytuacjach nadzwyczajnych – na 6 206,7 mln dolarów (S887; S885).

Zasady dotyczące pieniędzy prywatnych

Od 28 maja 2016 r. relacje WHO z firmami, fundacjami i innymi podmiotami niepaństwowymi regulują Ramy współpracy z podmiotami niepaństwowymi (Framework of Engagement with Non-State Actors, FENSA). Wykluczają one przemysł tytoniowy i zbrojeniowy, zakazują przyjmowania pieniędzy od firm mających bezpośredni interes handlowy w finansowanym projekcie – z wyjątkami dla badań klinicznych, prac nad produktami i mechanizmów wspólnego finansowania – i stanowią, że podmioty sektora prywatnego „nie biorą udziału w żadnym procesie decyzyjnym” WHO (S896).

Fundacja WHO (WHO Foundation), odrębny prawnie podmiot prawa szwajcarskiego, którego utworzenie ogłoszono 27 maja 2020 r., zbiera pieniądze dla WHO od społeczeństwa, dużych darczyńców i firm (S367). Badanie opublikowane w BMJ Global Health wykazało, że 48,0 proc. z 82,8 mln dolarów, których otrzymanie fundacja ujawniła do końca 2023 r., pochodziło z anonimowych darowizn przekraczających 100 tys. dolarów (S899); fundacja podaje, że anonimowe wpłaty stanowiły „około 5% wszystkich zebranych środków (2021–2024)” (S898). Wartości te liczone są od różnych podstaw; żadnej z nich nie potwierdzają zbadane sprawozdania finansowe, którymi dysponuje redakcja.

Inne badanie w BMJ Global Health, opublikowane 28 października 2025 r., naliczyło 640 grantów Fundacji Gatesów dla WHO o łącznej wartości 5,5 mld dolarów w latach 2000–2024; wszystkie były celowe, a 58,9 proc. tej kwoty przeznaczono na polio; chodzi o granty przyznane, a nie wypłacone (S890; S362). Autorzy twierdzą, że przypisywanie środków do konkretnych celów pozwala fundacji „zachować ścisłą kontrolę nad tym, jak wydawane są pieniądze”, ale za główne źródło problemu uznają to, że państwa członkowskie nie podniosły składek obowiązkowych (S890).

Eksperci doradzający WHO muszą składać deklaracje interesów, które jednak nie wykluczają ich automatycznie z prac (S370).

USA i Argentyna występują z WHO

20 stycznia 2025 r. prezydent Donald Trump podpisał rozporządzenie wykonawcze nr 14155, w którym stwierdza, że USA „zamierzają wystąpić” z organizacji, i nakazuje wstrzymanie finansowania oraz zakończenie udziału USA w negocjacjach porozumienia pandemicznego i zmian w międzynarodowych przepisach zdrowotnych. Rozporządzenie powołuje się na „niewłaściwe zarządzanie pandemią COVID-19” przez WHO oraz na „niesprawiedliwie uciążliwe płatności” (S371). Według przedstawicieli władz USA wystąpienie zakończyło się 22 stycznia 2026 r.; w sprawozdaniu WHO o zaległościach w składkach z 7 maja 2026 r. (dane według stanu na 23 kwietnia 2026 r.) USA nadal figurują jako państwo członkowskie zalegające z płatnościami (S373; S907; S906).

Tabela zaległości WHO z 8 kwietnia 2026 r. wykazuje 280,9 mln dolarów należnych od USA za lata 2023–2025, w tym pełne składki za 2024 i 2025 r., przy przeliczeniu franków szwajcarskich po kursie 0,789 za dolara (S906; S888). Podawana przez agencję AP kwota „ponad 133 mln dolarów” odpowiada wyłącznie części wyrażonej w dolarach, która w tabeli WHO wynosi 133,05 mln dolarów (porównanie własne) (S373; S906).

Pismem z 25 lutego 2025 r., które sekretarz generalny ONZ otrzymał 17 marca 2025 r., Argentyna zawiadomiła o wystąpieniu ze skutkiem po upływie roku od doręczenia pisma; radczyni prawna ONZ zwróciła uwagę, że Konstytucja Światowej Organizacji Zdrowia nie zawiera klauzuli o wystąpieniu (S907). Argentyna podaje, że wystąpiła 17 marca 2026 r.; 22 maja 2026 r. Światowe Zgromadzenie Zdrowia „przyjęło to do wiadomości” i postanowiło, że „na obecnym etapie żadne dalsze działania nie są pożądane” (S375; S909).

Przepisy zdrowotne i porozumienie pandemiczne

Międzynarodowe Przepisy Zdrowotne (IHR), czyli zasady, które obowiązują 196 państw-stron w reagowaniu na „międzynarodowe rozprzestrzenianie się chorób”, zmieniono 1 czerwca 2024 r.; zmiany weszły w życie 19 września 2025 r., z wyjątkiem państw, które je odrzuciły (S378; S911; S380). Najnowsza dostępna redakcji tabela WHO (z 19 czerwca 2026 r.) wymienia dwanaście państw, które je odrzuciły: Argentynę, Austrię, Brazylię, Czechy, Iran, Izrael, Włochy, Niderlandy, Nową Zelandię, Filipiny, Słowację i Stany Zjednoczone. Zalecenia WHO wydawane na podstawie IHR pozostają „niewiążącymi poradami” (S911).

Zgromadzenie przyjęło porozumienie pandemiczne WHO 20 maja 2025 r. (S912). Art. 3 ust. 1 wymienia jako zasadę przewodnią „suwerenne prawo państw, zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych i zasadami prawa międzynarodowego, do stanowienia i wdrażania prawa w granicach ich jurysdykcji”. Art. 22 ust. 2 brzmi: „Żadnego postanowienia Porozumienia pandemicznego WHO nie należy interpretować jako przyznającego Sekretariatowi Światowej Organizacji Zdrowia, w tym Dyrektorowi Generalnemu Światowej Organizacji Zdrowia, jakichkolwiek uprawnień do kierowania, nakazywania, zmieniania lub innego określania prawa krajowego lub wewnętrznego, stosownie do przypadku, ani polityki którejkolwiek ze Stron, ani do nakazywania lub innego nakładania na Strony wymogu podjęcia określonych działań, takich jak zakazywanie wjazdu podróżnym lub ich przyjmowanie, wprowadzanie obowiązku szczepień lub środków terapeutycznych albo diagnostycznych bądź wprowadzanie lockdownów.” (S912)

Porozumienie nie obowiązuje: zostanie otwarte do podpisu dopiero wtedy, gdy Zgromadzenie przyjmie załącznik o dostępie do patogenów i podziale korzyści (Pathogen Access and Benefit-Sharing, PABS), czyli zasady udostępniania próbek patogenów i danych genetycznych oraz dzielenia się wynikającymi z nich korzyściami (S912). Siódme posiedzenie negocjującej Międzyrządowej Grupy Roboczej (6–17 lipca 2026 r.) zakończyło się bez gotowego tekstu; ósme wyznaczono na 14–18 września (S1235). Redakcja nie dysponuje informacjami o wyniku ósmego posiedzenia.

Co z tego wynika

Dokumenty, którymi dysponuje redakcja, wykazują zależność WHO od dobrowolnych, w większości celowych pieniędzy od niewielu darczyńców: w 2025 r. dziesięciu największych płatników – składki obowiązkowe i wpłaty dobrowolne łącznie – zapewniło 57 proc. przychodów budżetu programowego (S885). Nie wykazują natomiast, że którykolwiek darczyńca przesądził o konkretnej decyzji WHO: redakcja nie dysponuje żadnym audytem, ewaluacją ani orzeczeniem w tej sprawie, a jedynie przepisami zakazującymi takiego wpływu i interpretacjami badaczy.

12. Przemysł farmaceutyczny, politycy i pieniądze (wyłącznie fakty potwierdzone urzędowo)

Rozdział przedstawia, co wynika z dokumentów urzędowych na temat pieniędzy wypłaconych producentom szczepionek i leków oraz powiązań osób pełniących funkcje publiczne z firmami; stosuje przy tym trzy poziomy oceny i zasadę podawania nazwisk opisane w rozdziale 1.

Przychody i pieniądze publiczne

Firmy, które stoją za dwiema szczepionkami mRNA, wykazały w sprawozdaniach dla amerykańskiej Komisji Papierów Wartościowych i Giełd następujące przychody za lata 2021 i 2022 (lata obrotowe kończące się 31 grudnia):

• Pfizer (w dolarach amerykańskich): Comirnaty – 36 781 mln i 37 806 mln; Paxlovid, lek na COVID-19 dla niektórych pacjentów z grupy wysokiego ryzyka – 76 mln i 18 933 mln (S1320; S396).
• Moderna (w dolarach amerykańskich): sprzedaż produktów, w całości pochodząca ze szczepionki przeciw COVID-19 – 17 675 mln i 18 435 mln (S1321; S920).
• BioNTech (w euro): przychody ze szczepionki przeciw COVID-19 – 18 806,8 mln i 17 145,2 mln, przy przychodach ogółem wynoszących 18 976,7 mln i 17 310,6 mln (S1322; S1323).

Są to przychody wykazane przez same firmy, a nie zyski, a dane Pfizera i BioNTechu częściowo się nakładają: większość przychodów BioNTechu ze szczepionki stanowi jego udział w zysku brutto ze sprzedaży prowadzonej przez partnerów, w tym Pfizera (S1320; S1322; S1323).

Zakupy rządu USA stanowiły 13 proc. przychodów Pfizera w 2021 r. i 23 proc. w 2022 r.; zakupy UE omówiono w rozdziale 7 (S396).

Moderna, która opracowała swoją szczepionkę we współpracy z amerykańskim Narodowym Instytutem Alergii i Chorób Zakaźnych (NIAID) (S1321), w grudniu 2022 r. uzyskała licencję na patenty NIAID, zgodziła się na „opłaty licencyjne na niskim, jednocyfrowym poziomie” od przyszłej sprzedaży i dokonała „wyrównawczej płatności licencyjnej” w wysokości 400 mln dolarów (S920). Narodowe Instytuty Zdrowia (NIH) wymieniają Comirnaty i Spikevax wśród produktów opartych na ich licencjach; ich wpływy z opłat licencyjnych od sprzedaży (earned royalties on sales), jednej z kategorii przychodów z tytułu licencji, wzrosły z 77,7 mln dolarów w roku budżetowym 2021 do 627,8 mln w 2022 r. (wszystkie kategorie łącznie: ok. 127,7 mln i 704,3 mln dolarów według sumy wyliczonej przez redakcję), przy czym NIH nie wskazują płatników (S1218; S942).

Unia Europejska

Umowa z maja 2021 r. Europejski Trybunał Obrachunkowy (ETO) stwierdził we wrześniu 2022 r. (S250): „W marcu 2021 r. przewodnicząca Komisji przeprowadziła wstępne negocjacje dotyczące umowy z Pfizer/BioNTech” (S402). Była to jedyna umowa negocjowana na tym etapie bez wspólnego zespołu urzędników państw członkowskich i Komisji, „wbrew decyzji Komisji w sprawie zakupu szczepionek przeciw COVID-19”; podpisana 19 maja 2021 r. na 900 mln dawek z opcją zakupu kolejnych 900 mln, była największą z umów UE, a ETO zwrócił się o dokumentację rozmów, lecz „żadnej nie przedstawiono” (S402). ETO wskazuje jedynie urząd; komunikat prasowy Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej podaje, że sprawowała go Ursula von der Leyen (S1074).

Wiadomości tekstowe. 12 lipca 2022 r. Europejska Rzeczniczka Praw Obywatelskich stwierdziła niewłaściwe administrowanie, czyli uchybienie zasadom dobrej administracji: gdy dziennikarz poprosił o wiadomości tekstowe wymieniane między przewodniczącą Komisji a prezesem firmy farmaceutycznej, Komisja przeszukała wyłącznie zarejestrowane dokumenty, choć w praktyce takich wiadomości nie rejestruje (S1221). Rzeczniczka oceniła sposób rozpatrzenia wniosku, a nie same wiadomości (S1221). 14 maja 2025 r. Sąd Unii Europejskiej, czyli sąd UE rozpatrujący takie sprawy w pierwszej instancji, stwierdził nieważność (sprawa T-36/23) decyzji Komisji odmawiającej dziennikowi „The New York Times” dostępu do tych wiadomości: nie przedstawiając „wiarygodnego wyjaśnienia”, dlaczego nie mogła ich odnaleźć, Komisja naruszyła zasadę dobrej administracji (S1223; S1074). Żadne ze źródeł, którymi dysponuje redakcja, nie wskazuje na wniesienie odwołania.

Warunki umów. Zgodnie z umowami państwa członkowskie – z pewnymi wyjątkami – zwracają firmom odszkodowania, które mogą one musieć zapłacić za wadliwą szczepionkę, co nie zmienia odpowiedzialności prawnej firm (S931). 17 lipca 2024 r., w sprawie wniesionej przez posłów do Parlamentu Europejskiego (T-689/21), Sąd Unii Europejskiej stwierdził nieważność odmowy Komisji udzielenia szerszego dostępu do tych klauzul odszkodowawczych oraz do klauzul dotyczących darowizn i odsprzedaży (S931). W sprawie odwołań Komisji do Trybunału Sprawiedliwości UE (TSUE), najwyższego sądu Unii, w opinii rzecznika generalnego (niezależnego doradcy prawnego Trybunału) z 11 czerwca 2026 r. zaproponowano ich oddalenie; opinia nie jest wiążąca, a do daty granicznej raportu nie odnaleziono wyroku (S406).

Prokuratura i sądy. Prokuratura Europejska potwierdziła 14 października 2022 r. „toczące się śledztwo w sprawie nabycia szczepionek przeciw COVID-19 w Unii Europejskiej”; ani to oświadczenie, ani oświadczenie z 17 maja 2024 r. nie wymienia żadnej osoby, a późniejszych nie odnaleziono (S934; S1078). Według belgijskiego doniesienia prasowego 20 stycznia 2025 r. sąd w Liège uznał za niedopuszczalną skargę w postępowaniu karnym przeciwko przewodniczącej Komisji; samego orzeczenia nie udało się uzyskać (S935). W sporze, który – jak podaje Ministerstwo Zdrowia – dotyczy odstąpienia przez Polskę w 2022 r. od zawartej przez Komisję umowy z 2021 r., sąd pierwszej instancji w Brukseli 1 kwietnia 2026 r. nieprawomocnym wyrokiem zasądził od Polski żądaną kwotę wraz z odsetkami i zobowiązał ją do odbioru ok. 64 mln dawek; ministerstwo nie podało wysokości tej kwoty (S1121). Do 3 sierpnia 2026 r., gdy to ogłosiła, Polska wniosła apelację w sprawie z powództwa Pfizer Inc., Pfizer Export B.V. oraz BioNTech Manufacturing GmbH (S1122).

Stany Zjednoczone, Niemcy, Polska i Wielka Brytania

Stany Zjednoczone. Dokumenty opublikowane przez amerykański Urząd ds. Etyki Rządowej (Office of Government Ethics) pokazują, że sekretarz zdrowia i opieki społecznej Robert F. Kennedy Jr. miał na mocy umowy o polecanie spraw prawo do 10 proc. honorariów w sprawach, które przekazał kancelarii prawnej WisnerBaum; w oświadczeniu majątkowym z grudnia 2024 r. wykazał 856 559 dolarów otrzymanych od tej kancelarii (S944; S1213). Zobowiązał się wyzbyć swojego interesu finansowego w toczących się sprawach przeciwko Stanom Zjednoczonym, „w tym we wszelkich roszczeniach zgłoszonych w ramach Krajowego Programu Odszkodowań za Szkody Poszczepienne”, oraz nie nabywać udziałów w przedsiębiorstwach farmaceutycznych; w piśmie urzędnika ds. etyki w departamencie z 1 lutego 2025 r., sporządzonym po analizie uzupełniającego oświadczenia kandydata, podtrzymano przekonanie, że Kennedy „przestrzega obowiązujących ustaw i przepisów dotyczących konfliktu interesów” (S944). Nie udało się uzyskać jego oświadczenia za 2026 r., łącznych danych o wydatkach na lobbing w USA ani wpisów w unijnym rejestrze służącym przejrzystości, dlatego raport nie może na podstawie urzędowych rejestrów odpowiedzieć na pytanie, ile firmy wydały na lobbing.

Niemcy. W „aferze maseczkowej” prokuratura prowadziła śledztwo wobec posła do Bundestagu i posła do parlamentu Bawarii, których Federalny Trybunał Sprawiedliwości (BGH) wymienia jedynie z inicjałów, podejrzewanych o przyjęcie zapłaty za pomoc w sprzedaży władzom publicznym w marcu 2020 r. maseczek o wartości 62,9 mln euro netto. 5 lipca 2022 r. (StB 7-9/22) BGH, orzekając w przedmiocie postanowień wydanych w śledztwie, a nie po procesie, uznał, że czyny te nie są karalne jako przekupstwo posłów na podstawie § 108e niemieckiego kodeksu karnego, który obejmuje działania w ramach pracy parlamentarnej, a nie wykorzystywanie swojego statusu poza parlamentem (S945).

Federalny Trybunał Obrachunkowy (Bundesrechnungshof) poinformował 28 marca 2024 r., że ministerstwo zdrowia kupiło 5,7 mld maseczek o wartości 5,9 mld euro, „choć zapotrzebowanie było znacznie mniejsze” (tłumaczenie redakcji), a do końca 2023 r. rozdysponowano w Niemczech tylko 1,7 mld z nich (S948). Według telewizji ZDF z lipca 2025 r. późniejsze sprawozdanie wyliczyło dalsze koszty związane z zakupami na 517 mln euro oraz ok. 100 pozwów dostawców na łączną kwotę 2,3 mld euro (S412). W czerwcu 2025 r. ministerstwo finansów przesłało komisji budżetowej Bundestagu opracowanie przygotowane przez osobę, którą minister zdrowia latem 2024 r. poprosił o eksperckie doradztwo w sprawie toczących się pozwów dostawców. Ministerstwo zdrowia częściowo zaczerniło jego treść, odrzuciło krytykę procedury zakupów i cen („krytyka jest chybiona”) i oświadczyło, że nie przyjmuje za własne zawartych w nim stwierdzeń (tłumaczenia redakcji). Opracowanie jest opinią, a nie ustaleniem organu kontroli ani sądu (S1136).

Polska. Najwyższa Izba Kontroli (NIK) poinformowała 9 września 2025 r., że z wydatków związanych z COVID-19 w kwocie ponad 271 mld zł, zbadanych w 39 kontrolach, wydatkowanie ponad 20 mld zł oceniła jako „niegospodarne i niecelowe” (S801; S802). Izba ustaliła, że zapotrzebowanie na szczepionki oszacowano nierzetelnie, co skutkowało niegospodarnym wydatkowaniem blisko 8,4 mld zł; po doliczeniu dawek przekazanych w formie darowizn (ok. 670 mln zł) i dawek zutylizowanych z powodu przeterminowania wraz z kosztem tej utylizacji (ok. 800 mln zł) oceniła zmarnotrawione na szczepionki środki na blisko 10 mld zł, a w lutym 2025 r. złożyła zawiadomienie do prokuratury (S802).

NIK ustaliła również, że dokonany przez ministerstwo w kwietniu 2020 r. zakup respiratorów od dwóch firm, które nie specjalizowały się w handlu sprzętem medycznym, naruszał ustawę o finansach publicznych; jedna z tych firm otrzymała przedpłatę w wysokości 161,3 mln zł i nie dostarczyła 1 041 z 1 241 respiratorów (S543). NIK skierowała do prokuratury trzy zawiadomienia w sprawie respiratorów, w tym jedno dotyczące ówczesnego wiceministra zdrowia, oraz kolejne w sprawie środków ochrony indywidualnej, przy których zakupie dostrzegła „ryzyko występowania mechanizmów korupcjogennych”; nie odnaleziono urzędowej informacji o tym, jak zakończyły się te sprawy (S1253; S950).

Wielka Brytania. 12 stycznia 2022 r. Wysoki Trybunał (High Court) orzekł, że „ścieżka wysokiego priorytetu” (High Priority Lane), zwana ścieżką VIP, przeznaczona dla ofert środków ochrony indywidualnej polecanych przez posłów, ministrów i wysokich urzędników, naruszała obowiązek równego traktowania i była niezgodna z prawem; odmówił jednak udzielenia ochrony prawnej, ponieważ umowy „z dużym prawdopodobieństwem” i tak zostałyby zawarte (S823; S953). 1 października 2025 r. Sąd Gospodarczy (Commercial Court) uznał, że spółka PPE Medpro, która miała dostęp do tej ścieżki, dostarczyła 25 mln fartuchów z naruszeniem umowy i że Departament Zdrowia i Opieki Społecznej (DHSC) może odzyskać prawie 122 mln funtów (S953; S1161). Wyrok odnotowuje, że spółka została skierowana do tej ścieżki przez członka Izby Lordów w dniu, w którym ją zarejestrowano, a pracownicy DHSC zwracali uwagę na „możliwość konfliktu interesów”; osoba ta nie była stroną postępowania, a wyrok nie stwierdza, że postąpiła ona niewłaściwie (S953).

Co wynika z dokumentów

Do udokumentowanych powiązań należą zakupy rządowe, płatność licencyjna Moderny na rzecz NIAID, wstępne negocjacje prowadzone przez przewodniczącą Komisji, udział sekretarza zdrowia USA w honorariach za polecone sprawy oraz skierowanie PPE Medpro do ścieżki VIP; potencjalne konflikty interesów to te, na które zwrócili uwagę pracownicy DHSC, oraz te, których dotyczy zobowiązanie etyczne sekretarza (ethics agreement). Stwierdzone naruszenia dotyczą instytucji i firm: sposobu rozpatrywania przez Komisję wniosków o dostęp do dokumentów i etapu negocjacji prowadzonego wbrew jej własnej decyzji, niezgodnej z prawem ścieżki VIP, naruszenia przez polskie ministerstwo przepisów o finansach publicznych oraz naruszenia umowy przez PPE Medpro. Żadne z urzędowych ustaleń zgromadzonych na potrzeby raportu nie stwierdza korupcji konkretnego, wymienionego z nazwiska polityka; w niemieckich sprawach maseczkowych BGH uznał, że zachowanie zarzucane dwóm posłom nie było karalne na podstawie § 108e (S945).

13. Teoria spiskowa czy prawda? Rejestr twierdzeń

Rejestr ocenia, według skali z rozdziału 1, twierdzenia uznawane w czasie pandemii za fałszywe lub spiskowe oraz niektóre stanowcze oświadczenia oficjalne, zestawiając je z najmocniejszymi dowodami, którymi raport dysponował w 2026 r.; szczegóły zawierają wskazane rozdziały.

Uznawane za fałszywe lub spiskowe, później potwierdzone lub wciąż otwarte

• Pochodzenie wirusa związane z laboratorium. List naukowców opublikowany w lutym 2020 r. w czasopiśmie The Lancet potępił „teorie spiskowe sugerujące, że COVID-19 nie ma naturalnego pochodzenia” (S985). Facebook usuwał takie twierdzenia od lutego do maja 2021 r. (S701; S474). Grupa doradcza Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) stwierdziła w czerwcu 2025 r., że wypadku laboratoryjnego „nie można zatem wykluczyć ani udowodnić, dopóki nie zostanie przekazanych więcej informacji” (S585). Sporne (rozdział 4).
• Amerykańskie środki publiczne trafiły do Wuhańskiego Instytutu Wirusologii. Biuro Inspektora Generalnego (OIG) amerykańskiego Departamentu Zdrowia i Opieki Społecznej (HHS) udokumentowało podgranty na „1,8 mln dolarów amerykańskich” dla ośmiu instytucji, w tym instytutu w Wuhanie, przyznane w ramach grantów Narodowych Instytutów Zdrowia (NIH) dla EcoHealth Alliance (S992). Potwierdzone; Fauci potwierdził ten podgrant w zeznaniach z 2024 r. (S446) (rozdział 2).
• Prace te były badaniami typu gain-of-function (wzmacniającymi cechy patogenu). NIH i Fauci zaprzeczali temu w 2021 r. (S957); w 2024 r. Fauci zeznał, że „zgodnie z regulacyjną i operacyjną definicją P3CO”, czyli ram przeglądu badań przyjętych przez HHS w 2017 r., NIH nie finansowały takich badań w instytucie w Wuhanie (S446; S1354); wysoki rangą urzędnik NIH zeznał w 2024 r.: „jeśli chodzi o ogólne znaczenie tego terminu, to tak, finansowaliśmy” (S994). Sporne: odpowiedź zależy od przyjętej definicji, a żaden sąd ani prokurator nie wydał w tej sprawie rozstrzygnięcia (rozdziały 2 i 14).
• Szczepionki nie zapobiegają trwale transmisji wirusa. Na potrzeby tego raportu nie znaleziono weryfikacji faktów (fact-checku), która uznawałaby to twierdzenie za fałszywe, choć reguły platform internetowych obejmowały twierdzenia o transmisji sprzeczne ze stanowiskiem władz sanitarnych (S1012; S841). W sprawozdaniu z oceny, przygotowanym do opinii z grudnia 2020 r., Europejska Agencja Leków (EMA) stwierdziła, że kluczowe badanie „nie zostało zaprojektowane” do oceny transmisji, a amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) wymieniła transmisję wśród „pozostających niepewności” (S740; S721). Fauci zeznał w 2024 r., że ochrona przed zakażeniem, „a zatem i przed transmisją, była stosunkowo ograniczona” w czasie (S446). Potwierdzone (rozdział 7).
• Szczepionki mRNA mogą wywoływać zapalenie mięśnia sercowego. FDA dodała ostrzeżenie w czerwcu 2021 r. (S998). Według aktualizacji informacji o produkcie z czerwca 2025 r. nieskorygowany wskaźnik wynosi około 27 przypadków zapalenia mięśnia sercowego lub osierdzia na milion dawek u osób płci męskiej w wieku od 12 do 24 lat w ciągu tygodnia od szczepienia (S728). Potwierdzone; ryzyko jest rzadkie i dotyczy głównie młodych mężczyzn (rozdział 8).
• Rząd USA naciskał na platformy, by usuwały treści dotyczące COVID-19. Prezes Meta napisał w sierpniu 2024 r., że urzędnicy „przez miesiące wielokrotnie naciskali na nasze zespoły” i że naciski te „były niewłaściwe”; Biały Dom oświadczył, że „zachęcał do odpowiedzialnych działań” (S472; S339). Sąd Najwyższy USA rozstrzygnął w 2024 r. jedynie, że powodom brakowało legitymacji procesowej, a w przypisie stwierdził, że wiele ustaleń sądu niższej instancji „wydaje się ewidentnie błędnych” (S332). Częściowo potwierdzone (rozdział 10).
• Odporność po zakażeniu istnieje. Metaanaliza wykazała ochronę przed ponownym zakażeniem na poziomie 78,6 proc. po 40 tygodniach w przypadku wcześniejszych wariantów, ale 36,1 proc. w przypadku wariantu Omikron BA.1, oraz ponad 78 proc. ochrony przed ciężkim przebiegiem choroby w przypadku wszystkich wariantów (S483). Potwierdzone; zgromadzone źródła nie rozstrzygają, czy jest ona porównywalna z ochroną po szczepieniu.
• „Ukierunkowana ochrona” (Deklaracja z Great Barrington). Jej autorów dyrektor NIH określił w październiku 2020 r. jako „epidemiologów z marginesu” (rozdział 6) (S701). Merytoryczna zasadność tej strategii pozostaje sporna (rozdział 6).
• Ile istnień uratowały szczepionki. Badanie modelowe oszacowało, że w pierwszym roku szczepień zapobieżono od 14,4 mln do 19,8 mln zgonów, w zależności od wykorzystanych danych o zgonach (S255). Częściowo potwierdzone: „miliony” to wynik modeli; dokładnej liczby nie ustalono (rozdział 8).

Obalone, nieudowodnione lub sporne

• Sieć 5G wywołuje lub rozprzestrzenia COVID-19. Wirus dotarł do Korei Południowej, pierwszego kraju z siecią 5G, jako przypadek zawleczony z Chin, a komisja ds. ochrony przed promieniowaniem ICNIRP stwierdza, że ekspozycja na 5G „nie wywołuje COVID-19” (S498; S1005). Organizacja branżowa Mobile UK naliczyła w 2020 r. 133 podpalenia urządzeń telekomunikacyjnych w Wielkiej Brytanii powiązane z takimi twierdzeniami (S496). Obalone.
• Szczepionki zawierają mikroczipy. Serwis PolitiFact nie znalazł „żadnych dowodów” na obecność cząstek służących do śledzenia (S497). Obalone.
• Szczepionki mRNA zmieniają ludzkie DNA. Weryfikatorzy faktów nie znaleźli „żadnych wiarygodnych dowodów” na to, że DNA pozostałe po procesie produkcji wbudowuje się w ludzkie DNA (S490; S492); w komentarzu z 2022 r. zauważono, że wyniku laboratoryjnego uzyskanego na ludzkiej linii komórkowej nie wykazano w żywym organizmie (S1008). Niepotwierdzone: nie przemawiają za tym żadne dowody, ale zgromadzone źródła nie zawierają bezpośredniego obalenia tej tezy.
• Resztkowe DNA z procesu produkcji przekracza limity bezpieczeństwa. Badanie z 2025 r. obejmujące 15 partii wykazało, że jego ilość jest „poniżej zatwierdzonych limitów”; innego badania z 2025 r. na ten temat nie udało się pozyskać na potrzeby tego raportu (S1300). Niepotwierdzone.
• Iwermektyna leczy COVID-19. Randomizowane badania kliniczne nie wykazały korzyści (S707; S494). Obalone.
• Hydroksychlorochina leczy COVID-19. Badanie RECOVERY, prowadzone wśród pacjentów przyjętych do szpitala, nie wykazało zmniejszenia śmiertelności w ciągu 28 dni (S1176). Obalone w odniesieniu do pacjentów hospitalizowanych (rozdział 6).
• Szczepionki powodują niepłodność. Przegląd 29 badań o zróżnicowanej jakości stwierdził „brak naukowego dowodu na jakikolwiek związek” (S1011). Obalone.
• Szczepionki lub pandemia są częścią planu „depopulacji”. Żadne źródło przeanalizowane na potrzeby tego raportu nie potwierdza tego twierdzenia (S344; S841). Niepotwierdzone. Również twierdzenia, że szczepionki spowodowały masowe zgony, nie znajdują oparcia w zgromadzonych źródłach; rzadkie zgony przypisywane szczepionkom i spory wokół nich omówiono w rozdziale 8. Niepotwierdzone.
• Ćwiczenie Event 201 było planem lub dowodem, że o pandemii wiedziano wcześniej. Organizatorzy oświadczyli, że „nie sformułowali prognozy” (S093). Obalone (rozdział 3).
• „Maseczki nie działają” – wniosek wyciągany z przeglądu Cochrane z 2023 r. Redaktor naczelna Cochrane nazwała to „nieścisłą i wprowadzającą w błąd interpretacją”; dowody były niejednoznaczne (S683). Sporne (rozdział 6).

Oficjalne oświadczenia, które się nie potwierdziły

• „Osoby zaszczepione nie są nosicielami wirusa”. 29 marca 2021 r. dyrektorka amerykańskich Centrów Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) powiedziała, że dane CDC to „sugerują”; później CDC stwierdziły, że dowody „nie są jednoznaczne” (S476; S995). W lipcu 2021 r. CDC podały, że wysokie miano wirusa u zaszczepionych osób zakażonych wariantem Delta „wzbudziło obawy”, że mogą one przenosić wirusa (S996). Raport większości specjalnej podkomisji Izby Reprezentantów ds. pandemii koronawirusa stwierdza, że podobne zapewnienia Fauciego i prezydenta Bidena spotkał ten sam los (S600). Obalone.
• Pochodzenie laboratoryjne było skrajnie mało prawdopodobne. Rzeczniczka WHO powiedziała w kwietniu 2020 r., że „wszystkie dostępne dowody” wskazują na pochodzenie zwierzęce, a wspólne badanie WHO i Chin z marca 2021 r. uznało pochodzenie laboratoryjne za „skrajnie mało prawdopodobne” (S987; S1087). Doradcy samej WHO stwierdzili w 2025 r., że przewaga dowodów wskazuje na przeniesienie wirusa ze zwierząt na ludzi, ale wypadku laboratoryjnego nie można wykluczyć (S585). Sporne (rozdział 4).
• Brak wyraźnych dowodów na przenoszenie się wirusa z człowieka na człowieka. 14 stycznia 2020 r. WHO przekazała, że „wstępne dochodzenia przeprowadzone przez władze chińskie nie wykazały wyraźnych dowodów na przenoszenie się wirusa z człowieka na człowieka” (S622); chińscy eksperci ds. zdrowia publicznie potwierdzili 20 stycznia 2020 r., że do niego dochodzi (S627) (rozdział 4). Obalone.
• Zasada sześciu stóp dystansu miała solidne podstawy w danych. Fauci powiedział śledczym Kongresu w styczniu 2024 r., że była to „decyzja oparta na doświadczeniu, a nie na danych”; w czerwcu 2024 r. stwierdził, że nie przeprowadzono badania kontrolowanego i że jego zdaniem CDC oparły się na starszych badaniach nad kropelkami (S479; S446). Co najwyżej częściowo potwierdzone.
• Zdrowi ludzie nie potrzebowali maseczek. Naczelny lekarz USA (Surgeon General) zaapelował 29 lutego 2020 r., by nie kupować maseczek; 3 kwietnia 2020 r. CDC zaleciły noszenie niemedycznych osłon twarzy na obszarach o wysokiej transmisji w społeczności (S600). W 2023 r. organizacja Cochrane stwierdziła, że jej przegląd interwencji promujących noszenie maseczek dał niejednoznaczne wyniki i nie pozwalał odpowiedzieć na pytanie, czy samo noszenie maseczek ogranicza rozprzestrzenianie się wirusa (S683). Sporne (rozdział 6).

14. Sprawa Fauciego

Anthony Fauci kierował amerykańskim Narodowym Instytutem Alergii i Chorób Zakaźnych (NIAID) w latach 1984–2022 i był głównym doradcą medycznym prezydenta (S871; S439). Kwestia, czy Fauci odmówił składania zeznań przed Senatem, wymaga precyzyjnej odpowiedzi: 29 lipca 2026 r. stawił się przed senacką Komisją Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Spraw Rządowych (HSGAC), na podstawie wezwania pod groźbą sankcji (subpoena) i pod przysięgą, ale odmówił odpowiedzi na jej pytania, powołując się na przysługujące mu na mocy piątej poprawki do Konstytucji USA prawo do nieobciążania samego siebie (S871; S968). Powody, które sam podał, przytoczono poniżej; raport nie przypisuje mu motywów wykraczających poza nie.

Wcześniejsze zeznania

Spór sięga wymiany zdań z senatorem Randem Paulem z 11 maja 2021 r., kiedy Fauci powiedział Paulowi, że ten jest „całkowicie i zupełnie w błędzie” i że Narodowe Instytuty Zdrowia (NIH) „nigdy nie finansowały i obecnie nie finansują badań typu gain-of-function w Wuhańskim Instytucie Wirusologii”; w oficjalnym stenogramie obie te części tworzą jedno zniekształcone zdanie, po którym następują słowa „Nie finansujemy gain——” (S957). Zapytany 20 lipca 2021 r., czy chce to odwołać, odpowiedział: „Nigdy nie skłamałem przed Kongresem i nie odwołuję tego oświadczenia” (S1025). W 2024 r. oświadczył, że posługiwał się „obowiązującą definicją” z ram przeglądu badań przyjętych przez rząd USA w 2017 r. (rozdział 2) (S447). Republikańska większość specjalnej podkomisji Izby Reprezentantów uznała, że jego zeznania z 2021 r. były „co najmniej wprowadzające w błąd”; demokratyczna mniejszość stwierdziła, że „nie okłamał Kongresu w sprawie badań typu gain-of-function” w instytucie w Wuhanie (S600; S961). W zgromadzonych źródłach nie znaleziono rozstrzygnięcia sądu ani prokuratora w tej kwestii.

Ułaskawienie

19 stycznia 2025 r. prezydent Joe Biden udzielił Fauciemu „pełnego i bezwarunkowego ułaskawienia” za wszelkie przestępstwa federalne, które „mógł popełnić lub w których mógł brać udział” w okresie od 1 stycznia 2014 r. do dnia ułaskawienia w związku z pełnionymi funkcjami (S439; S962). Biden zaznaczył, że przyjęcia ułaskawienia nie należy odczytywać jako przyznania się do winy (S442). Ułaskawienie prezydenckie dotyczy przestępstw federalnych, a nie stanowych, i nie obejmuje czynów popełnionych po wskazanym w nim okresie (S436). Twierdzenia, że ułaskawienie jest nieważne, ponieważ podpisano je za pomocą autopenu, czyli mechanicznego urządzenia do składania podpisów, formułował m.in. senator Paul (S1015). Raport sporządzony przez pracowników większości w Komisji Nadzoru Izby Reprezentantów (House Oversight Committee) z 28 października 2025 r. kwestionuje sposób zatwierdzenia ułaskawień z 19 stycznia 2025 r. i wymienia wśród nich ułaskawienie Fauciego, ale nie ustala, w jaki sposób podpisano akt ułaskawienia samego Fauciego; w zgromadzonych źródłach żaden sąd nie orzekł o ważności tego ułaskawienia (S964; S436).

Wezwanie pod groźbą sankcji, przesłuchanie i głosowanie w sprawie obrazy Kongresu

9 września 2025 r. Paul, już jako przewodniczący HSGAC, zwrócił się do Fauciego o dokumenty i zeznania; kierowana przez niego większość komisji oświadczyła, że nowo pozyskane e-maile „bezpośrednio przeczą” zeznaniom Fauciego z 2024 r., zgodnie z którymi nigdy nie usuwał dokumentacji federalnej (S1311). Według przewodzącego demokratycznej mniejszości w komisji Gary’ego Petersa Fauci przekazał „tysiące prywatnych e-maili i wiadomości tekstowych” i zgodził się na dobrowolną rozmowę, lecz 16 czerwca 2026 r. za pośrednictwem prawników z niej zrezygnował, gdy przewodniczący odmówił dopuszczenia do udziału w niej pracowników mniejszości (S1015). Komisja wezwała go pod groźbą sankcji 22 czerwca 2026 r. (S968). Cztery dni wcześniej Biuro Dyrektora Wywiadu Narodowego (ODNI) opublikowało odtajnione dokumenty, które – jak twierdziło – wykazują, że Fauci „okłamał Kongres w 2024 r.” w sprawie kontaktów z przedstawicielami wywiadu; jest to zarzut sformułowany przez urząd rządowy, a nie ustalenie (S1313).

Podczas przesłuchania Fauci odczytał oświadczenie. Powiedział, że w ciągu 38 lat zeznawał przed komisjami Kongresu lub przekazywał im informacje „znacznie ponad 200 razy”; wskazał na „oczywistą obsesję na punkcie wzywania do ścigania mnie”, jaką przejawia Paul, na jego „wielokrotne oszczercze wypowiedzi” oraz na upublicznienie swojego „osobistego dziennika bez zaczernień, co miało na celu wprawienie mnie w zakłopotanie i zastraszenie”; doszedł do wniosku, że „jedynym powodem” wezwania było skłonienie go, by „powiedział coś, cokolwiek”, co mogłoby uzasadnić te żądania; wreszcie powołał się na piątą poprawkę „za radą moich prawników” (S871). Następnie tą samą odmową odpowiadał na każde pytanie: według zliczenia redakcji 111 razy w drukowanym stenogramie, czyli tyle, ile podał sam Paul (S871; S1192). Paul oddalił zastrzeżenie Fauciego, wskazując dwie podstawy: że ułaskawienie wyklucza korzystanie z przywileju wynikającego z piątej poprawki w odniesieniu do objętego nim okresu oraz że Fauci zrzekł się tego przywileju, składając zeznania w oświadczeniu wstępnym (S871; S968). List prawników Fauciego, który senator Blumenthal określił jako wyjaśnienie odmowy, włączono do protokołu, ale nie udało się go pozyskać na potrzeby tego raportu (S871).

6 sierpnia 2026 r. komisja przegłosowała skierowanie do Senatu rezolucji uznającej, że Fauci dopuścił się obrazy Kongresu (contempt of Congress); zgodnie z prawem federalnym świadek wezwany pod groźbą sankcji, który odmawia odpowiedzi na pytania istotne dla prowadzonego dochodzenia, może być za to ścigany karnie (S968; S1015). Oficjalny protokół komisji podaje wynik 8 głosów do 5, przy czym za głosowali wszyscy republikanie; dwa dodatkowe głosy przeciw, oddane przez demokratów przez pełnomocnika, „odnotowano wyłącznie do protokołu” (S1310; S1192). Rezolucje w sprawie obrazy Kongresu rozpatruje zwykle cały Senat; Paul argumentował, że ten etap nie jest wymagany, i przekazał sprawę (referral) bezpośrednio do Departamentu Sprawiedliwości, który poinformował, że ją „analizuje” (S1192; S431). 23 września Paul oświadczył, że komisja „zwróciła się do wiceprezydenta o podjęcie działań” jako do przewodniczącego Senatu (S973). Zgromadzone źródła, z których najnowsze pochodzi z 23 września 2026 r., nie odnotowują ani głosowania całego Senatu, ani formalnego przekazania (certification) sprawozdania komisji prokuratorowi federalnemu; według najnowszego źródła na ten temat, z 14 sierpnia 2026 r., Fauciemu nie postawiono zarzutów karnych (S1192; S972; S973; S436).

Spór prawny

Senator Hawley, członek większości komisji, powołał się podczas przesłuchania na wyrok Sądu Najwyższego USA w sprawie Brown v. Walker (1896), a według przewodzącego demokratycznej mniejszości w komisji opiera się na nim również przewodniczący; Sąd orzekł, że świadek, który „otrzymał już ułaskawienie”, „nie może już powoływać się na swój przywilej, ponieważ w odniesieniu do takiego przestępstwa jest w takim położeniu, jak gdyby nigdy go nie popełniono” (S871; S1015; S975). Przewodzący demokratycznej mniejszości Peters argumentuje, że przywilej ten zachowuje moc, jeśli nadal istnieje „realne i niebagatelne” ryzyko ścigania karnego, i wskazuje na list, w którym prokuratorzy generalni 17 stanów stwierdzili, że ułaskawienie federalne nie wyklucza postępowań na szczeblu stanowym (S1015). W sprawie Burdick v. United States (1915) orzeczono, że ułaskawienie można odrzucić i wówczas przywilej zostaje zachowany; według Biura Badań Kongresu (Congressional Research Service) przyjęte ułaskawienie usuwa podstawę do sprzeciwu opartego na piątej poprawce. Żaden ze zgromadzonych dokumentów nie odnotowuje, czy Fauci swoje ułaskawienie przyjął, czy odrzucił (S437; S975). Analiza jednej z kancelarii prawnych określa te kwestie jako „dalekie od rozstrzygnięcia”, a według zgromadzonych źródeł do daty zamknięcia materiału żaden sąd ich nie rozstrzygnął (S971; S436).

15. Dochodzenia i otwarte pytania

Jak wciąż wychodzą na jaw nowe szczegóły

Nowe szczegóły nadal pojawiają się dzięki formalnym procedurom: komisje dochodzeniowe publikują raporty etapami; sądy orzekają w sprawie dostępu do unijnych umów na szczepionki i w sporach na ich tle (S406; S1121); komisje parlamentarne wymuszają składanie zeznań (rozdział 14); rządy zaś odtajniają dokumenty, jak zrobiło to w czerwcu 2026 r. amerykańskie Biuro Dyrektora Wywiadu Narodowego (ODNI) po, jak to określiło, „trwającym rok przeglądzie w celu odtajnienia” (S1313).

Oficjalne dochodzenia

Wielka Brytania. Brytyjskie publiczne dochodzenie w sprawie COVID-19 (UK Covid-19 Inquiry), prowadzone na podstawie ustawy, bada przygotowania i reakcję na pandemię do 28 czerwca 2022 r. (S867). Od lipca 2024 r. do lipca 2026 r. opublikowało raporty dotyczące gotowości na pandemię, kluczowego procesu decyzyjnego, systemów ochrony zdrowia, szczepionek i leków oraz zamówień (S454). Stwierdziło, że „przestarzała strategia pandemiczna” rządu, „opracowana w 2011 r., nie była wystarczająco elastyczna”, a ponieważ przygotowania dotyczyły grypy i ognisk chorób na mniejszą skalę, reakcja „była poważnie utrudniona, zanim się rozpoczęła” (S078; S867). Raportów dotyczących ochrony zdrowia, szczepionek i zamówień nie udało się uzyskać na potrzeby tego raportu; według rządu pięć kolejnych ma się ukazać „do połowy 2027 r.” (S977).

Niemcy. W lipcu 2025 r. Bundestag powołał komisję badawczą (Enquete-Kommission) złożoną z posłów i ekspertów, a nie komisję śledczą (Untersuchungsausschuss); ukonstytuowała się ona 8 września 2025 r., zajmuje się zarządzaniem kryzysowym, ramami prawnymi, szczepieniami oraz zakupami maseczek i testów, a raport ma przedstawić do 30 czerwca 2027 r. (S460; S413).

Szwecja. Raport końcowy Komisji ds. Koronawirusa (SOU 2022:10) opublikowano 25 lutego 2022 r. Komisja oceniła oparcie się na dobrowolnych zaleceniach jako „zasadniczo słuszne”, ale uznała, że środki „były zbyt nieliczne i powinny były zostać wprowadzone wcześniej”; „różne kwestie dotyczące szczepień” wykraczały poza zakres jej zadań (S461; S695; S696).

Nowa Zelandia. Królewskiej Komisji Dochodzeniowej ds. wniosków z COVID-19 (Royal Commission of Inquiry into COVID-19 Lessons Learned) powierzono w 2024 r. drugi etap prac (S981). W raporcie z drugiego etapu, datowanym na luty 2026 r., komisja stwierdziła, że kraj „poradził sobie dobrze”, ale „niektóre wymogi dotyczące szczepień wprowadzono zbyt wolno, niektóre obowiązywały zbyt długo, a niektóre poszły za daleko” (S981).

Australia. Niezależne dochodzenie w sprawie reakcji na COVID-19 (COVID-19 Response Inquiry) przedstawiło raport 29 października 2024 r.; według komunikatu rządu stwierdzono w nim, że kraj „nie był odpowiednio przygotowany na pandemię”. Samego raportu nie udało się uzyskać (S1327).

Stany Zjednoczone. Specjalna Podkomisja Izby Reprezentantów ds. Pandemii Koronawirusa przyjęła 4 grudnia 2024 r. raport końcowy w głosowaniu głosowym (voice vote) (S960). Jej republikańska większość stwierdziła, że COVID-19 „najprawdopodobniej wyłonił się z laboratorium w Wuhanie w Chinach”; demokratyczna mniejszość, przedstawiając własny raport, oceniła, że dochodzenie „nie zdołało ustalić pochodzenia wirusa” (zob. rozdział 4) (S119; S961).

Polska

Najwyższa Izba Kontroli (NIK), która – jak podaje – przeprowadziła 40 kontroli w zakresach związanych z epidemią, przedstawiła 9 września 2025 r. informację zbiorczą obejmującą wyniki dziewięciu z nich (S801; S802). Izba uznała, że reakcja, „choć spójna z odpowiedzią większości państw na COVID-19, była nieproporcjonalna do zjawiska, z jakim faktycznie mieliśmy do czynienia” (S801). Według NIK jej wniosek z czerwca 2023 r. do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie ustawy z 2 marca 2020 r. (tzw. specustawy covidowej) we wrześniu 2025 r. wciąż nie został rozpatrzony (S800; S802). W źródłach przeanalizowanych na potrzeby tego raportu nie znaleziono parlamentarnej komisji śledczej w sprawie reakcji na pandemię; stwierdzenie to opisuje wynik wyszukiwania i nie oznacza ustalenia, że taka komisja nie istnieje.

Wskaźniki do obserwacji

• Załącznik PABS do porozumienia pandemicznego (zob. rozdział 11): zgodnie z harmonogramem zaproponowanym w lipcu 2026 r. negocjacje w dniach 2–13 listopada 2026 r. i przyjęcie przez Światowe Zgromadzenie Zdrowia na sesji 23–30 maja 2027 r. albo na ewentualnej sesji nadzwyczajnej w grudniu 2026 r. (S917).
• Skierowanie sprawy Fauciego w związku z obrazą Kongresu (contempt of Congress) (zob. rozdział 14): Departament Sprawiedliwości poinformował, że ją „analizuje” (S431).
• David Morens (zob. rozdział 10): w rejestrze czynności w sprawie (docket), zaktualizowanym 25 września 2026 r., nie odnotowano wymierzenia kary (S1194).
• Prokuratura Europejska (zob. rozdział 12): nie znaleziono żadnego jej komunikatu o śledztwie dotyczącym szczepionek późniejszego niż z 17 maja 2024 r. (S1225; S1078).
• Sprawa C-631/24 P (dostęp do umów na szczepionki, zob. rozdział 12): opinia rzecznika generalnego z 11 czerwca 2026 r.; w zgromadzonych źródłach brak wyroku (S406).
• Pfizer przeciwko Polsce (zob. rozdział 12): apelacja Polski od wyroku sądu w Brukseli z 1 kwietnia 2026 r. (S1121; S1122).
• Terminy raportów: niemiecka komisja – do 30 czerwca 2027 r.; pięć ostatnich raportów brytyjskich – do połowy 2027 r. (S460; S977).
• Sąd Najwyższy Kanady, sprawa nr 42262: wniosek o zezwolenie na wniesienie apelacji po tym, jak Sąd Federalny oddalił – z powodu braku legitymacji procesowej – skargę na użycie w 2022 r. ustawy o sytuacjach nadzwyczajnych (Emergencies Act), a Federalny Sąd Apelacyjny oddalił apelację; od 14 września 2026 r. wniosek jest u sędziów (S315).
• American Academy of Pediatrics v. Kennedy (powołania do federalnego komitetu doradczego ds. szczepień): rozprawa przed federalnym sądem apelacyjnym wyznaczona na 6 października 2026 r.; w zgromadzonych źródłach brak rozstrzygnięcia (S1212; S1057).

Metoda i granice dowodów

Okres. Raport obejmuje lata 2001–2026, od pierwszych ćwiczeń pandemicznych do następstw COVID-19; data graniczna zebranych dowodów to 14 października 2026 r. Dane statystyczne do porównania jedenastu krajów w rozdziale 5 pobrano 16 października 2026 r.

Źródła. Po uporządkowanym wyszukiwaniu, prowadzonym przez agentów wyszukiwawczych sztucznej inteligencji (AI) dwóch różnych systemów według tej samej listy tematów, zarejestrowano około 1 670 źródeł. Spośród nich 1 246 udało się pobrać i przeczytać lokalnie, a 381 jest cytowanych w raporcie: orzeczenia sądowe i akty prawne, raporty organów regulacyjnych i kontrolnych, dokumenty parlamentarne i dokumenty Kongresu USA, dokumenty WHO, recenzowane badania naukowe, oficjalne statystyki, a tam, gdzie nie było dostępnego zapisu urzędowego, także doniesienia prasowe, za każdym razem wskazane z nazwy. Niektórzy wydawcy blokują automatyczny dostęp; dokumenty z ich serwisów odczytano w przeglądarce i zapisano jako kopie tekstowe wraz z cyfrowym odciskiem oryginału, a kilka jest dostępnych tylko w postaci fragmentów, co zaznaczono w wykazie źródeł.

Procedura. Każde źródło pobrano jednokrotnie, a następnie korzystano wyłącznie z zapisanej kopii. Fakty wypisywano wraz z dokładnymi cytatami i wskazaniem miejsca w dokumencie; twierdzenie o faktach trafiało do rejestru dowodów dopiero wtedy, gdy cytowany fragment został automatycznie odnaleziony w zapisanym tekście. Następnie każdy rozdział sprawdzono zdanie po zdaniu ze źródłami, na które się powołuje, a cały projekt tekstu poddano krytycznej lekturze redakcyjnej z pozycji oponenta; wykryte błędy poprawiono. Następnie przeprowadzono drugą kontrolę zdanie po zdaniu, przez osobnych agentów AI, którzy nie znali zapisów pierwszej: 15 października 2026 r. objęła ona materiał rozdziałów 2–4, a 16 października 2026 r. rozdziały 5–15 i najważniejsze ustalenia. Nie wykazała ona zmyślonych faktów, ale wskazała szereg zdań mocniejszych lub szerszych niż ich źródła oraz kilka błędów rzeczowych, m.in. datę wycofania szczepionki, opis projektu ustawy i datę raportu; wszystkie poprawiono. Własne oceny raportu są oznaczone jako takie i opatrzone określeniem stopnia pewności.

Ograniczenia. Nie udało się uzyskać kilku istotnych dokumentów: pełnych tekstów niektórych orzeczeń sądowych (zamiast nich wykorzystano streszczenia sporządzone przez sądy lub organy urzędowe), oryginalnych wersji ocen amerykańskiej wspólnoty wywiadowczej z 2021 i 2023 r., dokumentów ujawnionych w czerwcu 2026 r. przez amerykańskie Biuro Dyrektora Wywiadu Narodowego (ODNI), listów prawników Anthony’ego Fauciego dotyczących jego odmowy złożenia zeznań, części dokumentów Bundestagu oraz kilku dokumentów złożonych przez spółki. Tam, gdzie luka ma wpływ na dane stwierdzenie, tekst to zaznacza. Wiele opisanych tu postępowań wciąż się toczy. Cytaty ze źródeł polskojęzycznych podano w brzmieniu oryginalnym; cytaty ze źródeł angielsko-, niemiecko-, francusko- i hiszpańskojęzycznych są tłumaczeniami redakcji Countersigned. Z żadną z osób wymienionych w raporcie nie kontaktowano się w celu uzyskania komentarza; ich stanowiska przedstawiono na podstawie publicznych wypowiedzi, zeznań i składanych przez nie pism.

Jak powstał i był weryfikowany raport. Kwerendę, przygotowanie tekstu i jego sprawdzenie przeprowadził system sztucznej inteligencji Claude (Anthropic) w imieniu i pod odpowiedzialnością Łukasza Ostrowskiego, redaktora odpowiedzialnego, którego lektura i akceptacja tekstu stanowią jedyną weryfikację dokonaną przez człowieka. Zewnętrzna recenzja specjalistyczna, medyczna lub prawna, nie należy do modelu pracy Countersigned. Raport nie udziela porad medycznych. Błędy można zgłaszać redakcji za pośrednictwem serwisu countersigned.org.

Źródła i dokładne miejsca odniesienia

Tytuły podano za wydawcami, niekiedy w skrócie lub z krótkim dopiskiem opisowym; nie są ustaleniami tego raportu.

• S005 · www.who.int — WHO MERS risk assessment May 2014 — WHO (2014-05)
• S006 · rm.coe.int — PACE Health Committee denounces ‘unjustified scare’ of Swine Flu, waste of public money (press release, Ref. 455a10) — Council of Europe, Parliamentary Assembly (Communication Division) (2010-06-04)
• S027 · www.govinfo.gov — Executive Order 14292 Improving the Safety and Security of Biological Research — White House / GovInfo (2025-05-05)
• S033 · cdn.factcheck.org — NIAID EcoHealth 2014-2019 (via FactCheck.org) — NIAID via FactCheck.org (2014-2019)
• S039 · oversight.house.gov — HHS formally debars EcoHealth Alliance and Daszak (House Oversight release) — House Oversight Committee (2025-01-17)
• S055 · www.centerforhealthsecurity.org — Dark Winter Script (PDF) — Johns Hopkins Center for Health Security / ANSER / CSIS (2001)
• S057 · cidrap.umn.edu — In simulated smallpox attack vaccine shortage crippled national response — CIDRAP (2002-03-25)
• S062 · ia601909.us.archive.org — rockefeller-foundation-lock-step.pdf (Internet Archive) — Rockefeller Foundation / GBN (uploaded copy) (2010 (upload 2020))
• S063 · dserver.bundestag.de — Bericht zur Risikoanalyse im Bevölkerungsschutz 2012 (Drucksache 17/12051) — Deutscher Bundestag / BMI (3 Jan 2013 (sent 21 Dec 2012))
• S069 · www.gov.uk — Annex B: Exercise Cygnus Report (accessible) — UK Department of Health and Social Care (Published 20 Oct 2020; updated 5 Nov 2020)
• S072 · www.leighday.co.uk — Exercise Cygnus documents finally disclosed following ICO complaint — Leigh Day (2021 (ICO ruling June 2021))
• S075 · ico.org.uk — ICO decision notice IC-171998-S6M5 (Exercise Alice) — Information Commissioner’s Office (Jan 2023)
• S078 · covid19.public-inquiry.uk — Module 1 Report and Recommendations In Brief — UK COVID-19 Inquiry (18 Jul 2024)
• S081 · science.feedback.org — Johns Hopkins report 2025 SPARS pandemic isn’t evidence upcoming pandemic planned — Science Feedback (2024-01-15)
• S088 · gulfnews.com — Before virus outbreak a cascade of warnings went unheeded (NYT syndicated) — Gulf News (syndicating New York Times) (Mar 2020)
• S092 · archive.org — The Event 201 (preprint, ResearchGate; copy in an Internet Archive collection of exercise documents) — Domina Petric (preprint author); copy uploaded to the Internet Archive by a third party (2020-03-27 (upload to ResearchGate))
• S093 · fullfact.org — Event 201 didn’t predict the Covid-19 pandemic — Full Fact (2020-04-27)
• S095 · apps.who.int — A World at Risk: GPMB 2019 Annual Report (PDF) — Global Preparedness Monitoring Board (WHO-hosted) (Sept 2019)
• S100 · www.who.int — WHO Scientific advisory group issues report on origins of COVID-19 (news release) — WHO (2025-06-27)
• S104 · www.theblackvault.com — Wuhan (ODNI) partially declassified annex on Wuhan lab and COVID-19 origins — ODNI via The Black Vault (MDR release) (2023-06 release; posted later)
• S107 · www.kunc.org — Energy Dept says with low confidence that lab leak may be origin of COVID-19 — NPR via KUNC (2023-02-27)
• S109 · www.rollcall.com — Energy department briefs senators on COVID-19 origins — Roll Call (2023-03-16)
• S111 · www.nbcnews.com — CIA shifts assessment on Covid origins saying lab leak likely caused outbreak — NBC News (2025-01-25)
• S115 · www.aerzteblatt.de — BND-Bericht zu Corona-Ursprung: Merkel weist Vorwurf der Vertuschung zurück — Deutsches Ärzteblatt (2025-03)
• S118 · academie-sciences.fr — Communique - Academie des sciences on the ANM report — Academie des sciences (2025-06-12)
• S119 · oversight.house.gov — Final report: COVID Select concludes 2-year investigation, issues 500-page final report — House Oversight Committee / Select Subcommittee (2024-12-02)
• S120 · www.michiganpublic.org — Lab Leak a flashy page on the virus’ origins replaces government COVID sites — NPR via Michigan Public (2025-04-18)
• S128 · scholars.hkbu.edu.hk — Statistics did not prove that the Huanan Seafood Wholesale Market was the early epicentre (Stoyan and Chiu; JRSS A 2024) — Hong Kong Baptist University / J. Royal Statistical Society A (2024)
• S129 · www.biorxiv.org — Statistical challenges for inferring multiple SARS-CoV-2 spillovers with early outbreak phylodynamics (Washburne et al. preprint) — bioRxiv (2022-10)
• S134 · usrtk.org — Timeline: The proximal origin of SARS-CoV-2 — U.S. Right to Know (2020-2023)
• S137 · www.caixinglobal.com — Reprimand of whistleblower doctor inappropriate (Li Wenliang; investigators) — Caixin Global (2020-03-20)
• S139 · www.who.int — 14.9 million excess deaths associated with the COVID-19 pandemic in 2020 and 2021 — WHO (2022-05-05)
• S144 · ec.europa.eu — Excess mortality rose sharply to 19% in December 2022 — Eurostat (2023-02-17)
• S155 · www.pharmazeutische-zeitung.de — Corona-Pandemie führt zu Übersterblichkeit (reports Destatis figures for 2020) — Pharmazeutische Zeitung (2021)
• S162 · oko.press — Nadmiarowe zgony w grudniu 2021 r. - Polska na pierwszym miejscu w UE — OKO.press (2022)
• S167 · www.who.int — A clinical case definition of post COVID-19 condition by a Delphi consensus — WHO (2021-10-06)
• S168 · www.ncbi.nlm.nih.gov — Global prevalence of post-COVID-19 condition: systematic review and meta-analysis of prospective evidence — authors not shown in result (2025)
• S169 · bmcpublichealth.biomedcentral.com — Post-COVID syndrome prevalence: systematic review and meta-analysis (BMC Public Health) — BMC Public Health (2024-07)
• S170 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov — Long COVID prevalence article PMC11741453 — title not shown in result (bez daty)
• S172 · www.who.int — WHO press conference on COVID-19 and other global health issues - 5 May 2023 — WHO (2023-05-05)
• S181 · research.bond.edu.au — Physical interventions to interrupt or reduce the spread of respiratory viruses (Jefferson et al., Cochrane update 2023; Bond University records) — Bond University research repository (Jefferson et al.) (2023)
• S182 · www.cochrane.org — Statement on Physical interventions to interrupt or reduce the spread of respiratory viruses review (Cochrane) — Cochrane (Soares-Weiser) (2023-03)
• S185 · www.ncbi.nlm.nih.gov — Impact of community masking on COVID-19: A cluster-randomized trial in Bangladesh (Abaluck et al.) — Science (Abaluck et al.) (2022-01-14)
• S192 · data.riksdagen.se — Sverige under pandemin (SOU 2022:10), Riksdagen record — Coronakommissionen / Riksdagen (2022-02-25)
• S201 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov — Dexamethasone in hospitalized patients with Covid-19 (RECOVERY, NEJM 2021; PMC copy) — NEJM / RECOVERY Collaborative Group (2020-07)
• S208 · retractionwatch.com — Lancet, NEJM retract controversial COVID-19 studies based on Surgisphere data (Retraction Watch) — Retraction Watch (2020-06-04)
• S209 · www.publichealthontario.ca — Safety and Efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 Vaccine (Polack et al.), public-health-agency PDF copy — Public Health Ontario (copy of NEJM article) (2020-12-10)
• S213 · en.protothema.gr — Pfizer did not know if Covid vaccine prevented transmission of the virus - executive admits in EU hearing — Protothema (English edition) (2022-10-12)
• S214 · seecheck.org — The director of Pfizer did not reveal anything new about the vaccine against Covid-19 — SeeCheck (fact-check) (2022-10)
• S216 · www.fda.gov — FDA Approves First COVID-19 Vaccine (Comirnaty BLA) — US FDA (2021-08-23)
• S217 · www.fda.gov — Comirnaty (COVID-19 Vaccine mRNA) FDA product page — US FDA CBER (current (2025-26))
• S220 · www.dph.ncdhhs.gov — Update on COVID-19 vaccines and rescission of 2024-25 EUAs (NC DHHS) — North Carolina Division of Public Health (2025-08-29)
• S238 · www.ema.europa.eu — Public statement: Vaxzevria (previously COVID-19 Vaccine AstraZeneca) - withdrawal of the marketing authorisation — European Medicines Agency (2024-05)
• S239 · www.ema.europa.eu — Conditional marketing authorisation (EMA overview) — European Medicines Agency (current)
• S241 · www.ema.europa.eu — Guideline on the scientific application and practical arrangements to implement Regulation (EC) No 507/2006 — European Medicines Agency (2015 (rev.))
• S243 · www.ema.europa.eu — Comirnaty EPAR assessment report - renewal (R-0137) — European Medicines Agency (bez daty)
• S250 · www.eca.europa.eu — EU COVID-19 vaccine procurement (ECA Special report 19/2022) — European Court of Auditors (2022-09-12)
• S255 · doi.org — Global impact of the first year of COVID-19 vaccination: a mathematical modelling study (Watson et al.) - DOI string seen in result text; no direct journal URL seen — Watson OJ et al. / Lancet Infectious Diseases (2022-06-23)
• S258 · researchportal.ukhsa.gov.uk — Estimated number of lives directly saved by COVID-19 vaccination programmes in the WHO European Region (UKHSA research portal record) — UKHSA / Meslé et al. (2024-09 (?))
• S260 · media.jamanetwork.com — Ioannidis et al. 2025 - lives and life-years saved by COVID-19 vaccination (JAMA Health Forum; link seen is a JAMA media page) — JAMA Health Forum / Ioannidis et al. (2025-07 (?))
• S272 · www.nbcnews.com — FDA memo claims COVID vaccine tied to 10 child deaths (NBC News) — NBC News (2025-11/12 (?))
• S280 · www.aerzteblatt.de — Teilerfolg für Klage gegen AstraZeneca nach Corona-Impfung — Deutsches Ärzteblatt (2026-03 (?))
• S285 · www.parlament.gv.at — Parliamentary initiative to repeal the COVID-19-Impfpflichtgesetz (Austria) — Österreichisches Parlament (2022-06-23)
• S287 · www.lto.de — Österreich: Corona-Impfpflicht wird abgeschafft — Legal Tribune Online (2022-06-23)
• S290 · www.supremecourt.gov — NFIB v. OSHA - 595 U.S. 109 (slip opinion) — US Supreme Court (2022-01-13)
• S301 · www.jusline.at — VfGH Erkenntnis V 363/2020 of 14 July 2020 (Betretungsverbote) — Jusline (VfGH decision text) (2020-07-14)
• S302 · www.vfgh.gv.at — VfGH Erkenntnis V 428/2020 of 1 October 2020 (PDF) — Verfassungsgerichtshof (2020-10-01)
• S315 · www.scc-csc.ca — SCC case 42262 docket (Canadian Frontline Nurses leave application) — Supreme Court of Canada (2026-03/04)
• S319 · www.echr.coe.int — ECHR press release CGAS v. Switzerland (Grand Chamber) — European Court of Human Rights (2023-11-27)
• S321 · www.echr.coe.int — ECHR press release Vavricka v. Czech Republic — European Court of Human Rights (2021-04-08)
• S332 · www.supremecourt.gov — 23-411 Murthy v. Missouri (slip opinion) — US Supreme Court (2024-06-26)
• S334 · www.ca5.uscourts.gov — State of Missouri v. Biden No. 23-30445 (5th Cir.) opinion — US Court of Appeals 5th Circuit (2023-09-08)
• S339 · www.pbs.org — Zuckerberg says White House pressured Facebook over COVID-19 content (PBS/AP) — PBS NewsHour/AP (2024-08-27)
• S341 · about.fb.com — An Update on Our Work to Keep People Informed and Limit Misinformation About COVID-19 (Meta; dated updates incl. Feb 2021 and 26 May 2021) — Meta/Facebook (2020-04 (updated 2021-05-26))
• S344 · euvsdisinfo.eu — EEAS special report update 2-22 April (EUvsDisinfo) — EEAS / EUvsDisinfo (2020-04)
• S353 · www.theweek.co.uk — Matt Hancock and the Lockdown Files: what’s happening with the Covid inquiry? — The Week (2023)
• S354 · www.who.int — Assessed contributions — WHO (undated (current))
• S358 · apps.who.int — A78/INF./3 PDF — WHO governing bodies (2025-05-29)
• S362 · bmjgroup.com — WHO priorities shaped by reliance on grants from donors such as the Gates Foundation (BMJ Group release on BMJ Global Health 10(10) e015343) — BMJ Group (2025-10)
• S367 · www.who.int — WHO Foundation established to support critical global health needs — WHO (2020-05-27)
• S370 · www.nitag-resource.org — Declaration of interests for WHO experts (Feb 2020 form) — WHO (hosted by NITAG Resource Centre) (2020-02)
• S371 · www.govinfo.gov — Executive Order 14155, Federal Register 90 FR 8361 — Federal Register / GovInfo (2025-01-29)
• S373 · abc7ny.com — US completes withdrawal from WHO (AP via ABC7) — AP / ABC7 (2026-01-22)
• S375 · www.aljazeera.com — Argentina officially withdraws from WHO — Al Jazeera (2026-03-17)
• S378 · www.who.int — International Health Regulations: amendments (Q&A) — WHO (2024-2025)
• S380 · adr-docs.karlerss.com — C.L.33.2025 (IHR amendments) — WHO Depositary circular (mirror) (2025)
• S396 · www.sec.gov — Pfizer Inc Form 10-K FY2022 — Pfizer Inc / SEC EDGAR (2023)
• S402 · op.europa.eu — ECA Special report 19/2022 (online version) — European Court of Auditors (2022-09-12)
• S406 · curia.europa.eu — Court of Justice press release CP 26/86: Advocate General opinion on appeals C-631/24 P and C-632/24 P — Court of Justice of the EU (2026-06)
• S412 · www.zdfheute.de — Bundesrechnungshof on Spahn mask procurement: ‘Massive Ueberbeschaffung’ (ZDFheute) — ZDFheute (2025-12)
• S413 · www.beck-aktuell.de — Beck-aktuell: Spahn mask affair, opposition demands inquiry after Bundesrechnungshof criticism — beck-aktuell (2025-12-15)
• S431 · www.goodmorningamerica.com — Senate committee votes hold Fauci contempt of Congress — ABC News/GMA (2026-08-06)
• S436 · weartv.com — Fauci, the Fifth Amendment and Biden’s Pardon: The Contempt Fight Explained — The National News Desk (Sinclair), published on WEAR-TV (2026-08-14)
• S437 · www.govinfo.gov — Burdick v. United States 236 U.S. 79 (1915) (official US Reports PDF) — US Supreme Court via GPO govinfo (1915)
• S439 · www.presidency.ucsb.edu — Executive Grant of Clemency - Dr. Anthony S. Fauci — American Presidency Project (UCSB) (2025-01-19)
• S442 · www.gpb.org — Biden pardons Fauci and Milley and members of Jan. 6 panel — AP via GPB (2025-01-20)
• S446 · www.congress.gov — A Hearing with Dr. Anthony Fauci (hearing transcript CHRG-118hhrg55830) — US GPO via Congress.gov (2024-06-03)
• S447 · oversight.house.gov — Fauci Part 1 Transcript (transcribed interview 8 Jan 2024) — House Select Subcommittee on the Coronavirus Pandemic (2024-01-08 (released May 2024))
• S454 · covid19.public-inquiry.uk — Inquiry Module Reports (UK Covid-19 Inquiry) — UK Covid-19 Inquiry (2026)
• S460 · www.zdfheute.de — Corona-Aufarbeitung im Bundestag: Kommission startet Arbeit — ZDFheute (2025-09)
• S461 · data.riksdagen.se — Sverige under pandemin (SOU 2022:10) full final report PDF — Coronakommissionen via Riksdagen (2022-02-17)
• S472 · wlos.com — Zuckerberg admits Meta caved to Biden admin demands to censor COVID-related content — WLOS (wire copy) (2024-08-27)
• S474 · www.fortune.com — Facebook COVID-19 man-made ban lift — Fortune (2021-05-27)
• S476 · www.fortune.com — It’s official: Vaccinated people don’t transmit COVID-19 (with later scientist pushback note) — Fortune (2021-04-01)
• S479 · oversight.house.gov — FINAL Fauci Memo (House Select Subcommittee memo on transcribed interview) — House Oversight / Select Subcommittee (2024-05)
• S483 · www.healthdata.org — Past SARS-CoV-2 infection protection against re-infection: systematic review and meta-analysis (Lancet) — IHME / COVID-19 Forecasting Team (Lancet) (2023-02-16)
• S490 · science.feedback.org — Regulatory agencies knew about residual DNA in COVID mRNA vaccines (no evidence of health concern) — Science Feedback (2023-24)
• S492 · www.factcheck.org — SciCheck: COVID-19 vaccines have not been shown to alter DNA or cause cancer — FactCheck.org (2023-10)
• S494 · dcri.org — Study confirms no benefit to taking ivermectin for COVID-19 symptoms (ACTIV-6) — Duke Clinical Research Institute (2022-23)
• S496 · www.nbcnewyork.com — Why it’s not possible for COVID vaccines to contain a magnetic tracking chip that connects to 5G — CNBC via NBC New York (2021-22)
• S497 · www.politifact.com — No, COVID-19 vaccines do not contain nanoparticles (PolitiFact) — PolitiFact (2021-03-12)
• S498 · www.aap.com.au — False claims about COVID-19, 5G and a vaccine that doesn’t exist yet — AAP FactCheck (2020)
• S503 · www.who.int — Summary of probable SARS cases with onset of illness from 1 November 2002 to 31 July 2003 — World Health Organization (WHO) (2003-12-31)
• S508 · hisunim.org.il — WHO and the pandemic flu ‘conspiracies’ (BMJ 2010;340:c2912) — Deborah Cohen; Philip Carter (The BMJ / Bureau of Investigative Journalism) (2010-06-03)
• S511 · apps.who.int — Implementation of the International Health Regulations (2005): Report of the Review Committee on the Functioning of the International Health Regulations (2005) in relation to Pandemic (H1N1) 2009 (Fineberg Report, A64/10) — World Health Organization (WHO) (2011-05-05)
• S515 · obamawhitehouse.archives.gov — Doing Diligence to Assess the Risks and Benefits of Life Sciences Gain-of-Function Research — White House Office of Science and Technology Policy (OSTP) (2014-10-17)
• S516 · obamawhitehouse.archives.gov — Recommended Policy Guidance for Departmental Development of Review Mechanisms for Potential Pandemic Pathogen Care and Oversight (P3CO) — White House Office of Science and Technology Policy (OSTP) (2017-01-09)
• S527 · s.wsj.net — Letter from NIH Principal Deputy Director Lawrence A. Tabak to Rep. Cathy McMorris Rodgers and Rep. James Comer on EcoHealth Alliance Grant R01AI110964 — National Institutes of Health (NIH) / US House Committee on Energy and Commerce (2021-10-20)
• S530 · oversight.house.gov — Notice of Suspension and Proposed Debarment of EcoHealth Alliance, Inc. (with Action Referral Memorandum) — US Department of Health and Human Services (HHS) (2024-05-15)
• S533 · assets.ctfassets.net — DARPA Rejection of DEFUSE Project Proposal (HR001118S0017-PREEMPT-FP-019) — Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA) / US House Select Subcommittee on the Coronavirus Pandemic (2018-07-24)
• S537 · 2017-2021.state.gov — Fact Sheet: Activity at the Wuhan Institute of Virology — US Department of State (Office of the Spokesperson) (2021-01-15)
• S539 · ghsindex.org — 2019 Global Health Security Index: Building Collective Action and Accountability — Nuclear Threat Initiative (NTI); Johns Hopkins Center for Health Security; Economist Intelligence Unit (2019-10-24)
• S543 · www.nik.gov.pl — Wystąpienie pokontrolne: Przygotowanie organów państwa na zagrożenie epidemiczne w latach 2019–2020 (Ministerstwo Zdrowia / GIS) — Najwyższa Izba Kontroli (NIK) (2023-03-06)
• S549 · doi.org — Navigating the Storm: Report and Recommendations from the Atlantic Storm Exercise — Bradley T. Smith, Thomas V. Inglesby, Esther Brimmer, Donald A. Henderson, Tara O’Toole, et al. (Biosecurity and Bioterrorism) (2005-09-01)
• S560 · www.gov.uk — Annex A: About Exercise Cygnus — Department of Health and Social Care (GOV.UK) (2020-11-05)
• S561 · covid19.public-inquiry.uk — Report: Exercise Alice Middle East Respiratory Syndrome Coronavirus (MERS-CoV), 15 February 2016 (UK Covid-19 Inquiry Evidence INQ000090431) — Public Health England / UK Covid-19 Inquiry (2016-02-15)
• S568 · doi.org — The SPARS Pandemic 2025–2028: A Futuristic Scenario to Facilitate Medical Countermeasure Communication — Emily K. Brunson, Hannah Chandler, Gigi Kwik Gronvall, Sanjana Ravi, Tara Kirk Sell, Matthew P. Shearer, Monica Schoch-Spana (Journal of International Crisis and Risk Communication Research) (2020-03-01)
• S570 · www.centerforhealthsecurity.org — Clade X Tabletop Exercise Presentation Slides — Johns Hopkins Center for Health Security (2018-05-15)
• S573 · www.governmentattic.org — Department of Health and Human Services (HHS) Crimson Contagion 2019 Functional Exercise After-Action Report (FOIA Release) — U.S. Department of Health and Human Services (HHS), ASPR (2020-01-01)
• S575 · www.centerforhealthsecurity.org — Event 201 Epidemiological Model Description — Johns Hopkins Center for Health Security (2019-10-18)
• S584 · www.who.int — WHO-convened Global Study of Origins of SARS-CoV-2: China Part (Joint WHO-China Study, 14 January–10 February 2021: Joint Report) — World Health Organization (WHO) and China Joint Team (2021-03-30)
• S585 · cdn.who.int — Independent assessment of the origins of SARS-CoV-2 — World Health Organization — Scientific Advisory Group for the Origins of Novel Pathogens (SAGO) (2025-06-27)
• S597 · www.academie-medecine.fr — Rapport: De l’Origine du SARS-CoV-2 aux risques de zoonoses et de manipulations dangereuses de virus (Official PDF) — Académie nationale de médecine (Christine Rouzioux et al.) (2025-04-01)
• S600 · oversight.house.gov — After Action Review of the COVID-19 Pandemic: The Lessons Learned and a Path Forward (Final Report) — U.S. House Select Subcommittee on the Coronavirus Pandemic (Majority Staff) (2024-12-04)
• S602 · www.whitehouse.gov — Lab Leak: The True Origins of Covid-19 — The White House (2025-04-18)
• S607 · doi.org — Surveillance of SARS-CoV-2 at the Huanan Seafood Market — Nature (William J. Liu, Peipei Liu, George F. Gao, Guizhen Wu et al. / China CDC) (2023-04-05)
• S612 · doi.org — Statement in support of the scientists, public health professionals, and medical professionals of China combatting COVID-19 — The Lancet (Charles Calisher, Peter Daszak, Jeremy Farrar et al.) (2020-02-19)
• S613 · doi.org — The proximal origin of SARS-CoV-2 — Nature Medicine (Kristian G. Andersen, Andrew Rambaut, W. Ian Lipkin, Edward C. Holmes, Robert F. Garry) (2020-03-17)
• S616 · oversight.house.gov — Transcribed Interview of Dr. W. Ian Lipkin — U.S. House Select Subcommittee on the Coronavirus Pandemic (2023-04-06)
• S618 · www.who.int — Pneumonia of unknown cause – China (Disease Outbreak News) — World Health Organization (WHO) (2020-01-05)
• S622 · twitter.com — WHO Post on X/Twitter regarding preliminary investigations by Chinese authorities — World Health Organization (WHO) (2020-01-14)
• S625 · www.who.int — Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV) — World Health Organization (WHO) (2020-01-30)
• S626 · doi.org — Li Wenliang — The Lancet (Andrew Green) (2020-02-18)
• S627 · theindependentpanel.org — COVID-19: Make it the Last Pandemic — The Independent Panel for Pandemic Preparedness and Response (IPPPR) (2021-05-12)
• S628 · doi.org — The WHO estimates of excess mortality associated with the COVID-19 pandemic — Msemburi, W.; Karlinsky, A.; Knutson, V.; Aleshin-Guendel, S.; Chatterji, S.; Wakefield, J. (Nature) (2022-12-14)
• S630 · www.who.int — Global excess deaths associated with COVID-19 (modelled estimates) — World Health Organization (WHO) (2023-05-19)
• S632 · doi.org — Estimating excess mortality due to the COVID-19 pandemic: a systematic analysis of COVID-19-related mortality, 2020-21 — COVID-19 Excess Mortality Collaborators (The Lancet) (2022-03-10)
• S634 · www.nature.com — COVID death tolls: scientists acknowledge errors in WHO estimates — Van Noorden, R. (Nature) (2022-06-01)
• S635 · doi.org — Comparison of pandemic excess mortality in 2020-2021 across different empirical calculations — Levitt, M.; Zonta, F.; Ioannidis, J.P.A. (Environmental Research) (2022-06-24)
• S648 · www.destatis.de — Auswertung der unterjährigen Sterbefallzahlen seit 2020 — Statistisches Bundesamt (Destatis) (2026-10-04)
• S651 · doi.org — On assessing excess mortality in Germany during the COVID-19 pandemic — De Nicola, G.; Kauermann, G.; Höhle, M. (AStA Wirtschafts- und Sozialstatistisches Archiv) (2022-03-01)
• S652 · doi.org — An update on excess mortality in the second year of the COVID-19 pandemic in Germany — De Nicola, G.; Kauermann, G. (AStA Wirtschafts- und Sozialstatistisches Archiv) (2022-03-15)
• S655 · stat.gov.pl — Umieralność w 2021 roku. Zgony według przyczyn – dane wstępne — Główny Urząd Statystyczny (GUS) (2022-05-16)
• S656 · publikacje.new.stat.gov.pl — Umieralność w 2021 roku. Zgony według przyczyn - dane wstępne (Informacja sygnalna PDF) — Główny Urząd Statystyczny (GUS) (2022-05-16)
• S659 · doi.org — Nadmierna umieralność w Polsce podczas pandemii COVID-19 w 2020 roku — Wiadomości Statystyczne. The Polish Statistician (GUS) (2021-07-30)
• S661 · doi.org — Assessing the age specificity of infection fatality rates for COVID-19: systematic review, meta-analysis, and public policy implications — Levin, A.T.; Hanage, W.P.; Owusu-Boaitey, N.; Cochran, K.B.; Walsh, S.P.; Meyerowitz-Katz, G. (European Journal of Epidemiology) (2020-12-08)
• S665 · doi.org — Variation in the COVID-19 infection-fatality ratio by age, time, and geography during the pre-vaccine era: a systematic analysis — COVID-19 Forecasting Team (The Lancet) (2022-02-24)
• S668 · www.who.int — Statement on the fifteenth meeting of the IHR (2005) Emergency Committee on the COVID-19 pandemic — World Health Organization (WHO) (2023-05-05)
• S671 · royalsociety.org — COVID-19: examining the effectiveness of non-pharmaceutical interventions — The Royal Society (Chaired by Sir Mark Walport) (2023-08-24)
• S673 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov — Estimating the effects of non-pharmaceutical interventions on COVID-19 in Europe — Seth Flaxman et al. / Imperial College COVID-19 Response Team (Nature, 584:257-261) (2020-06-08)
• S680 · portal.research.lu.se — Were COVID-19 lockdowns worth it? A meta-analysis — Jonas Herby, Lars Jonung, and Steve H. Hanke (Public Choice, 201, doi:10.1007/s11127-024-01216-7) (2024-11-28)
• S683 · www.cochrane.org — Statement on ‘Physical interventions to interrupt or reduce the spread of respiratory viruses’ review — Karla Soares-Weiser / Cochrane (2023-03-10)
• S684 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov — Impact of community masking on COVID-19: A cluster-randomized trial in Bangladesh — Jason Abaluck et al. (Science, 375:eabi9069) (2022-01-14)
• S691 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov — School Closures During Social Lockdown and Mental Health, Health Behaviors, and Well-being Among Children and Adolescents During the First COVID-19 Wave: A Systematic Review — Russell Viner et al. (JAMA Pediatrics, 176:400-409) (2022-01-18)
• S695 · www.regeringen.se — Sverige under pandemin, Slutbetänkande SOU 2022:10 — Coronakommissionen / Regeringskansliet (Government of Sweden) (2022-02-25)
• S696 · www.regeringen.se — Summary in English: Sweden during the pandemic (SOU 2022:10) — Coronakommissionen / Regeringskansliet (Government of Sweden) (2022-02-25)
• S700 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov — Scientific consensus on the COVID-19 pandemic: we need to act now (The John Snow Memorandum) — Nisreen A. Alwan et al. (The Lancet, 396:e71-e72) (2020-10-15)
• S701 · www.supremecourt.gov — Joint Appendix / Declaration of Jay Bhattacharya in Missouri v. Biden Reproducing October 8, 2020 FOIA Email of NIH Director Francis Collins to Anthony Fauci — Supreme Court of the United States / U.S. District Court for the Western District of Louisiana (Case 3:22-cv-01213) (2022-11-03)
• S704 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov — Remdesivir and three other drugs for hospitalised patients with COVID-19: final results of the WHO Solidarity randomised trial and updated meta-analyses — WHO Solidarity Trial Consortium (The Lancet, 399:1941-1953) (2022-05-02)
• S705 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov — Oral Nirmatrelvir for High-Risk, Nonhospitalized Adults with Covid-19 — Jennifer Hammond et al. / EPIC-HR Investigators (New England Journal of Medicine, 386:1397-1408) (2022-02-16)
• S707 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov — Effect of Early Treatment with Ivermectin among Patients with Covid-19 — Gilmar Reis et al. / TOGETHER Investigators (New England Journal of Medicine, 386:1721-1731) (2022-03-30)
• S711 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov — Safety and Efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 Vaccine — Polack FP et al. / New England Journal of Medicine (PubMed) (2020-12-31)
• S713 · samev-dz.com — Efficacy and Safety of the mRNA-1273 SARS-CoV-2 Vaccine — Baden LR et al. / New England Journal of Medicine (2020-12-30)
• S716 · www.europarl.europa.eu — COVID-19: debate with the pharmaceutical industry — European Parliament Special Committee on the COVID-19 Pandemic (COVI) (2022-10-07)
• S718 · www.fda.gov — Emergency Use Authorization for Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine Review Memo — U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2020-12-11)
• S720 · www.fda.gov — August 23, 2021 Approval Letter - COMIRNATY — U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2021-08-23)
• S721 · www.fda.gov — Clinical Review Memo, August 23, 2021 - COMIRNATY — U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2021-08-23)
• S722 · www.fda.gov — January 31, 2022 Approval Letter - SPIKEVAX — U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2022-01-31)
• S723 · www.fda.gov — January 30, 2022 Summary Basis for Regulatory Action - SPIKEVAX — U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2022-01-30)
• S724 · www.fda.gov — May 16, 2025 Approval Letter - NUVAXOVID — U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2025-05-16)
• S725 · www.fda.gov — Center Director Decisional Memo - NUVAXOVID — Vinayak Prasad, M.D., M.P.H. / U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2025-05-16)
• S728 · www.fda.gov — FDA Approves Required Updated Warning in Labeling of mRNA COVID-19 Vaccines Regarding Myocarditis and Pericarditis Following Vaccination — U.S. Food and Drug Administration (FDA) (2025-06-25)
• S729 · www.fda.gov — August 26, 2025 Center Director Decisional Memo - COMIRNATY — Vinayak Prasad, M.D., M.P.H. / U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2025-08-26)
• S730 · www.fda.gov — August 27, 2025 Approval Letter - COMIRNATY — U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2025-08-27)
• S732 · www.fda.gov — Vaccines and Related Biological Products Advisory Committee May 28, 2026 Meeting Briefing Document — U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2026-05-28)
• S733 · www.fda.gov — August 27, 2026 Approval Letter - COMIRNATY — U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2026-08-27)
• S734 · www.fda.gov — August 27, 2026 Approval Letter - SPIKEVAX — U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2026-08-27)
• S735 · www.fda.gov — August 27, 2026 Approval Letter - NUVAXOVID — U.S. Food and Drug Administration (FDA CBER) (2026-08-27)
• S740 · www.ema.europa.eu — Comirnaty: European Public Assessment Report (EPAR) — European Medicines Agency (EMA) (2021-01-31)
• S742 · www.ema.europa.eu — EMA recommends standard marketing authorisations for Comirnaty and Spikevax COVID-19 vaccines — European Medicines Agency (EMA) (2022-09-16)
• S744 · www.ema.europa.eu — COVID-19 medicines — European Medicines Agency (EMA) (2026-07-28)
• S747 · www.pei.de — CHMP empfiehlt Standardzulassung für die COVID-19-Impfstoffe Comirnaty (BioNTech/Pfizer) und Spikevax (Moderna) — Paul-Ehrlich-Institut (PEI) (2022-09-16)
• S749 · www.eca.europa.eu — Special report 19/2022: EU COVID-19 vaccine procurement – Sufficient doses secured after initial challenges, but performance of the process not sufficiently assessed — European Court of Auditors (ECA) (2022-09-12)
• S754 · pure.psu.edu — SARS-CoV-2 vaccine effectiveness against infection, symptomatic and severe COVID-19: a systematic review and meta-analysis — Ssentongo P et al. / BMC Infectious Diseases (2022-12-15)
• S767 · www.ema.europa.eu — Signal assessment report on Myocarditis, pericarditis with Tozinameran (COVID-19 mRNA vaccine (nucleoside-modified) – COMIRNATY) — European Medicines Agency (EMA) PRAC (2021-12-02)
• S769 · www.ema.europa.eu — Meeting highlights from the Pharmacovigilance Risk Assessment Committee (PRAC) 3-6 May 2021 — European Medicines Agency (EMA) (2021-05-07)
• S770 · www.ema.europa.eu — COVID-19 vaccine safety update: VAXZEVRIA (AstraZeneca) — European Medicines Agency (EMA) (2021-09-08)
• S771 · www.ema.europa.eu — COVID-19 Vaccines Safety Update November 2022 — European Medicines Agency (EMA) (2022-11-10)
• S772 · vaers.hhs.gov — Guide to Interpreting VAERS Data — U.S. Department of Health and Human Services (HHS) / CDC & FDA (2025-05-08)
• S773 · www.ema.europa.eu — COVID-19 vaccines: key facts (EudraVigilance user manual and spontaneous reporting limits) — European Medicines Agency (EMA) (2026-09-03)
• S776 · www.fda.gov — Deaths in children due to COVID-19 vaccines and CBER’s path forward — Vinay Prasad, MD, MPH (Director, CBER, U.S. FDA) (2025-11-28)
• S779 · www.hrsa.gov — Countermeasures Injury Compensation Program (CICP) Data — U.S. Health Resources and Services Administration (HRSA) (2026-09-10)
• S781 · www.aerzteblatt.de — Coronaimpfung: Bundesweit 467 Fälle als Impfschäden anerkannt — Deutsches Ärzteblatt (2024-01-22)
• S782 · www.bundesgerichtshof.de — Urteil vom 9. März 2026 - VI ZR 335/24 — Bundesgerichtshof (BGH) (2026-03-09)
• S783 · www.bundesgerichtshof.de — Urteil vom 9. Oktober 2025 - III ZR 180/24 — Bundesgerichtshof (BGH) (2025-10-09)
• S786 · www.bundesverfassungsgericht.de — Beschluss des Ersten Senats vom 27. April 2022 - 1 BvR 2649/21 (Einrichtungs- und unternehmensbezogene Nachweispflicht) — Bundesverfassungsgericht (BVerfG) (2022-04-27)
• S787 · www.conseil-constitutionnel.fr — Decision no. 2021-824 DC of 5 August 2021 (Loi relative à la gestion de la crise sanitaire) — Conseil constitutionnel (France) (2021-08-05)
• S789 · www.supremecourt.gov — National Federation of Independent Business v. Department of Labor, Occupational Safety and Health Administration, 595 U.S. 109 (No. 21A244) — Supreme Court of the United States (2022-01-13)
• S790 · www.supremecourt.gov — Biden v. Missouri, 595 U.S. 87 (No. 21A240) — Supreme Court of the United States (2022-01-13)
• S794 · kancelariamw.pl — II SA/Op 219/20 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 27 października 2020 r. — Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu (2020-10-27)
• S795 · bip.warszawa.wsa.gov.pl — Informacja w sprawach dotyczących kar nałożonych przez organy inspekcji sanitarnych — Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (2021-01-13)
• S796 · bip.brpo.gov.pl — 300 zł grzywny dla pana Tomasza za pobyt w parku w kwietniu 2020 r. AKTUALIZACJA: SN uwzględnił kasację RPO — Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) / Sąd Najwyższy (2021-06-07)
• S799 · kwartalnikradcaprawny.kirp.pl — Próba refleksji nad reakcją państwa na pandemię COVID-19 – uwagi o porządku prawnym czasu epidemii i jego wpływie na prawa i wolności człowieka — Radca Prawny. Zeszyty Naukowe (2023-07-27)
• S800 · www.nik.gov.pl — Wnioski Prezesa NIK do Trybunału Konstytucyjnego — Najwyższa Izba Kontroli (NIK) (2023-06-16)
• S801 · www.nik.gov.pl — Informacja zbiorcza o wynikach kontroli pt. „Epidemia COVID-19 – czas chaosu i nietrafionych decyzji” (zapis konferencji prasowej) — Najwyższa Izba Kontroli (NIK) (2025-09-09)
• S802 · www.nik.gov.pl — Transkrypcja wideo: Konferencja prasowa prezentująca informację zbiorczą o wynikach kontroli pt. „Epidemia COVID-19 – czas chaosu i nietrafionych decyzji – wybrane zagadnienia w świetle ustaleń kontroli NIK” — Najwyższa Izba Kontroli (NIK) (2025-09-09)
• S803 · api.sejm.gov.pl — Tekst jednolity ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych — Sejm Rzeczypospolitej Polskiej (2021-11-19)
• S804 · eli.gov.pl — Ustawa z dnia 7 października 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w celu przeciwdziałania społeczno-gospodarczym skutkom COVID-19 — Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej (2020-10-08)
• S805 · ingremio.org — Sankcjonowanie bezprawia? Kilka uwag o ekstraordynaryjnym działaniu władz publicznych — In Gremio (2020-10-01)
• S811 · www.bverwg.de — Ausgangsbeschränkung nach der Bayerischen Infektionsschutzmaßnahmenverordnung in der Fassung vom 31. März 2020 war unverhältnismäßig — Bundesverwaltungsgericht (BVerwG) (2022-11-22)
• S815 · www.boe.es — Pleno. Sentencia 148/2021, de 14 de julio de 2021. Recurso de inconstitucionalidad 2054-2020 (BOE-A-2021-13032) — Tribunal Constitucional de España / Boletín Oficial del Estado (2021-07-14)
• S818 · www.vfgh.gv.at — VfGH Erkenntnis vom 14. Juli 2020, V 411/2020-17 — Verfassungsgerichtshof Österreich (VfGH) (2020-07-14)
• S820 · www.supremecourt.gov — Roman Catholic Diocese of Brooklyn v. Cuomo, 592 U.S. ___ (No. 20A87) — Supreme Court of the United States (2020-11-25)
• S822 · www.judiciary.uk — R (Dolan and Others) v Secretary of State for Health and Social Care and Secretary of State for Education [2020] EWCA Civ 1605 — Court of Appeal (Civil Division) / Courts and Tribunals Judiciary (2020-12-01)
• S823 · www.monckton.com — R (Good Law Project Limited and EveryDoctor) v Secretary of State for Health and Social Care [2022] EWHC 46 (TCC) — High Court of Justice (Technology and Construction Court) (2022-01-12)
• S825 · www.fct-cf.ca — Canadian Frontline Nurses et al. v. Canada (Attorney General), 2024 FC 42 — Federal Court of Canada (Cour fédérale) (2024-01-23)
• S826 · www.fca-caf.ca — Attorney General of Canada et al. v. Canadian Civil Liberties Association et al., 2026 FCA 6 — Federal Court of Appeal (Cour d’appel fédérale) (2026-01-16)
• S831 · www.supremecourt.gov — 23-411 Murthy v. Missouri - Order Granting Stay and Certiorari (10/20/2023) — Supreme Court of the United States (2023-10-20)
• S834 · static.poder360.com.br — Letter from Mark Zuckerberg, Founder, Chairman and CEO, Meta Platforms, Inc., to Chairman Jim Jordan, House Committee on the Judiciary — Meta Platforms, Inc. / Mark Zuckerberg (2024-08-26)
• S835 · judiciary.house.gov — The Censorship-Industrial Complex: How Top Biden White House Officials Coerced Big Tech to Censor Americans, True Information, and Critics of the Biden Administration — U.S. House Committee on the Judiciary and Select Subcommittee on the Weaponization of the Federal Government (2024-05-01)
• S841 · support.google.com — Medical misinformation policy - YouTube Help — YouTube / Google Support (2024-01-01)
• S849 · digital-strategy.ec.europa.eu — First baseline reports – Fighting COVID-19 disinformation Monitoring Programme — European Commission (DG CONNECT) (2020-09-10)
• S859 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov — Trump’s COVID-19 tweets and Dr. Fauci’s emails — PubMed Central / David E. Allen and Michael McAleer (2022-01-16)
• S860 · www.rki.de — Interne COVID-19-Krisenstabsprotokolle des Robert Koch-Instituts — Robert Koch-Institut (RKI) (2024-12-18)
• S861 · www.rki.de — Protokolle des RKI-internen COVID-19-Krisenstabs (Januar 2020 bis April 2021) — Robert Koch-Institut (RKI) (2024-05-30)
• S862 · www.rki.de — Hinweise zu den COVID-19-Krisenstabsprotokollen des Robert Koch-Instituts (Mai 2021 bis Juli 2023) — Robert Koch-Institut (RKI) (2024-12-18)
• S863 · www.rki.de — Stellungnahme zu von extern veröffentlichten Datensätzen mit RKI-Krisenstabsprotokollen, 2020-2023 — Robert Koch-Institut (RKI) (2024-07-23)
• S867 · covid19.public-inquiry.uk — Modules 2, 2A, 2B, 2C - Core decision-making and political governance - Volume II — UK Covid-19 Inquiry (2025-11-01)
• S871 · www.govinfo.gov — Testimony of Anthony Fauci: Hearing Before the Committee on Homeland Security and Governmental Affairs, United States Senate, 119th Congress, Second Session (S. Hrg. 119-504) — U.S. Senate Committee on Homeland Security and Governmental Affairs (via GovInfo) (2026-07-29)
• S882 · apps.who.int — Audited financial statements for the year ended 31 December 2024 (A78/18) — World Health Organization (2025-05-08)
• S885 · apps.who.int — Audited Financial Statements for the year ended 31 December 2025 (A79/14) — World Health Organization (2026-04-30)
• S887 · apps.who.int — Proposed programme budget 2026–2027 (A78/6) — World Health Organization (2025-05-07)
• S888 · apps.who.int — Financing and implementation of the Programme budget 2024–2025 and outlook on the Programme budget 2026–2027 (EB158/32) — World Health Organization (2025-12-23)
• S890 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov — Who’s leading WHO? A quantitative analysis of the Bill and Melinda Gates Foundation’s grants to WHO, 2000-2024 — PubMed Central (PMC) (2025-10-28)
• S896 · apps.who.int — Framework of engagement with non-State actors (Resolution WHA69.10) — World Health Organization (2016-05-28)
• S898 · www.who.foundation — Reports, policies and official documents (WHO and WHO Foundation Affiliation Agreement & Statutes) — WHO Foundation (2020-05-27)
• S899 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov — Who funds the WHO Foundation? A transparency analysis of donation disclosures over the first 3 years of its operation — PubMed Central (PMC) (2025-07-23)
• S906 · apps.who.int — Status of collection of assessed contributions, including Member States in arrears (A79/17) — World Health Organization (2026-05-07)
• S907 · apps.who.int — Communications of the United Nations Secretary-General as depositary of the Constitution of the World Health Organization: Argentina (A78/33 Add.1) — World Health Organization (2025-05-21)
• S909 · www.who.int — Seventy-ninth World Health Assembly – Daily update: 22 May 2026 (Decision on Argentina’s withdrawal notification) — World Health Organization (2026-05-22)
• S911 · apps.who.int — International Health Regulations (2005) — Consolidated Text Incorporating 2014, 2022, and 2024 Amendments — World Health Organization (2025-09-19)
• S912 · apps.who.int — WHO Pandemic Agreement (Resolution WHA78.1) — World Health Organization (2025-05-20)
• S917 · apps.who.int — Working modalities and updated timeline and deliverables of the open-ended Intergovernmental Working Group (A/IGWG/7/3 Rev.1) — World Health Organization (IGWG) (2026-07-07)
• S920 · www.sec.gov — Moderna, Inc. Annual Report on Form 10-K for the Fiscal Year Ended December 31, 2022 — Moderna Inc. / U.S. Securities and Exchange Commission (2023-02-24)
• S931 · eur-lex.europa.eu — Judgment of the General Court (Fifth Chamber) of 17 July 2024, Margrete Auken and Others v European Commission, Case T-689/21, ECLI:EU:T:2024:476 — General Court of the European Union / EUR-Lex (2024-07-17)
• S934 · www.eppo.europa.eu — Ongoing EPPO investigation into the acquisition of COVID-19 vaccines in the EU — European Public Prosecutor’s Office (EPPO) (2022-10-14)
• S935 · lpost.be — Ursulagate : la plainte au pénal contre Ursula von der Leyen jugée irrecevable à Liège — L-Post (2025-01-21)
• S942 · www.techtransfer.nih.gov — Royalty Income by Type (FY 2006–2025) – NIH Office of Technology Transfer Metrics — National Institutes of Health (NIH) Office of Technology Transfer (2026-01-01)
• S944 · extapps2.oge.gov — Supplement to Ethics Agreement and Financial Disclosure Report of Robert F. Kennedy, Jr. — U.S. Office of Government Ethics (OGE) / U.S. Department of Health and Human Services (2025-02-01)
• S945 · www.bundesgerichtshof.de — Pressemitteilung Nr. 107/2022: BGH entscheidet zur Strafbarkeit wegen Bestechlichkeit und Bestechung von Mandatsträgern in der sog. Maskenaffäre (Beschlüsse vom 5. Juli 2022 – StB 7/22, StB 8/22, StB 9/22) — Bundesgerichtshof (BGH) (2022-07-12)
• S948 · bundesrechnungshof.de — Prüfung der Beschaffung und Verteilung von Schutzmasken durch das Bundesministerium für Gesundheit (Beratungsbericht nach § 88 Abs. 2 BHO) — Bundesrechnungshof (2024-03-28)
• S950 · www.nik.gov.pl — Rządowa maskarada z maseczkami (Wyniki kontroli realizacji i finansowania poleceń Prezesa Rady Ministrów w sprawie zakupu środków ochrony indywidualnej w związku z przeciwdziałaniem COVID-19) — Najwyższa Izba Kontroli (NIK) (2024-03-21)
• S953 · www.judiciary.uk — Secretary of State for Health and Social Care v PPE Medpro Limited [2025] EWHC 2486 (Comm) — High Court of Justice (Commercial Court) / Courts and Tribunals Judiciary (2025-10-01)
• S957 · www.govinfo.gov — An Update from Federal Officials on Efforts to Combat COVID-19 (Senate HELP Committee Hearing, S. Hrg. 117-105) — U.S. Senate Committee on Health, Education, Labor, and Pensions / U.S. Government Publishing Office (2021-05-11)
• S960 · www.govinfo.gov — Business Meeting of the Select Subcommittee on the Coronavirus Pandemic (Committee Print CP:118-15) — U.S. House Committee on Oversight and Accountability / U.S. Government Publishing Office (2024-12-04)
• S961 · oversightdemocrats.house.gov — Ranking Member Ruiz Leads Select Subcommittee Democrats in Releasing Final Report Debunking Extreme Republican Probes — U.S. House Committee on Oversight and Accountability Democrats (2024-12-03)
• S962 · www.justice.gov — Pardons Granted by President Joseph Biden (2021-2025) — Office of the Pardon Attorney, U.S. Department of Justice (2026-05-14)
• S964 · oversight.house.gov — The Biden Autopen Presidency: Decline, Delusion, and Deception in the White House (Staff Report) — U.S. House Committee on Oversight and Government Reform (2025-10-28)
• S968 · www.hsgac.senate.gov — Original Senate Resolution Authorizing Certification of the Report of the Committee on Homeland Security and Governmental Affairs Regarding the Refusal of Dr. Anthony S. Fauci to Answer Questions — U.S. Senate Committee on Homeland Security and Governmental Affairs (2026-08-06)
• S971 · www.globalpolicywatch.com — Fauci Contempt Vote Underscores Renewed Stakes of Congressional Testimony — Covington & Burling / Legal Commentary (2026-08-13)
• S972 · www.globalpolicywatch.com — The Procedural Puzzle Complicating the Fauci Contempt Referral — Global Policy Watch (Covington & Burling) (2026-09-04)
• S973 · www.hsgac.senate.gov — Opening Statement of Chairman Rand Paul: Business Meeting on Immunity Resolution (September 23, 2026) — U.S. Senate Committee on Homeland Security and Governmental Affairs (2026-09-23)
• S975 · www.law.cornell.edu — Rejection of a Pardon | U.S. Constitution Annotated — Congressional Research Service / Legal Information Institute (Cornell Law School) (2025-01-01)
• S977 · www.gov.uk — UK Covid-19 Inquiry (Collection of Reports and Government Responses) — Cabinet Office, UK Government (GOV.UK) (2026-09-14)
• S981 · www.covid19lessons.royalcommission.nz — Whītiki Aotearoa: further lessons from COVID-19 to prepare Aotearoa New Zealand for a future pandemic (Phase Two Main Report) — Royal Commission of Inquiry into COVID-19 Lessons Learned (New Zealand) (2026-02-27)
• S985 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov — Statement in support of the scientists, public health professionals, and medical professionals of China combatting COVID-19 — Calisher C, Daszak P, et al. (The Lancet / PMC) (2020-02-19)
• S987 · politifact.com — Archived fact-check: Tucker Carlson guest airs debunked conspiracy theory that COVID-19 was created in a lab — PolitiFact (Daniel Funke / Editor’s Note) (2021-05-17)
• S992 · oig.hhs.gov — The National Institutes of Health and EcoHealth Alliance Did Not Effectively Monitor Awards and Subawards, Resulting in Missed Opportunities to Oversee Research and Other Deficiencies (Report No. A-05-21-00025) — U.S. Department of Health and Human Services Office of Inspector General (HHS OIG) (2023-01-25)
• S993 · oversight.house.gov — Action Referral Memorandum for Wuhan Institute of Virology (Suspension and Proposed Debarment) — U.S. Department of Health and Human Services (HHS) / House Oversight Committee (2023-07-17)
• S994 · oversight.house.gov — Hearing Wrap Up: NIH Refutes EcoHealth’s Testimony, Tabak Reveals Federal Grant Procedures in Need of Serious Reform — U.S. House Select Subcommittee on the Coronavirus Pandemic (2024-05-17)
• S995 · www.businessinsider.com — CDC director says data ‘suggests that vaccinated people do not carry the virus’ — Business Insider (quoting CDC Director Rochelle Walensky on MSNBC) (2021-03-30)
• S996 · archive.cdc.gov — Statement from CDC Director Rochelle P. Walensky, MD, MPH on Today’s MMWR — Centers for Disease Control and Prevention (CDC Archive) (2021-07-30)
• S998 · content.govdelivery.com — Coronavirus (COVID-19) Update: June 25 2021 (FDA Revisions to Fact Sheets on Myocarditis and Pericarditis) — U.S. Food and Drug Administration (FDA) (2021-06-25)
• S1005 · www.icnirp.org — COVID-19 and RF EMF — International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP) (2020-04-15)
• S1008 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov — Comment on Aldén et al. Intracellular Reverse Transcription of Pfizer BioNTech COVID-19 mRNA Vaccine BNT162b2 In Vitro in Human Liver Cell Line — Merchant HA (Current Issues in Molecular Biology / PMC) (2022-04-11)
• S1011 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov — The impact of COVID-19 vaccines on fertility-A systematic review and meta-analysis — Zaçe D, La Gatta E, Petrella L, Di Pietro ML (Vaccine / PMC) (2022-10-06)
• S1012 · www.oversightboard.com — Policy Advisory Opinion: Removal of COVID-19 misinformation — Meta Oversight Board (2023-04-20)
• S1015 · www.hsgac.senate.gov — Dear Colleague letter of 5 August 2026 opposing the Fauci contempt resolution — Gary C. Peters, Ranking Member, Senate Committee on Homeland Security and Governmental Affairs (signed letter) (2026-08-05)
• S1018 · www.justice.gov — Former Senior NIAID Official Indicted for Concealing Federal Records During COVID-19 Pandemic (Office of Public Affairs) — U.S. Department of Justice, Office of Public Affairs (2026-04-28)
• S1019 · www.justice.gov — Former Senior NIAID Official Pleads Guilty to Charges Connected to Concealing Federal Records (USAO Maryland) — U.S. Department of Justice, District of Maryland (bez daty)
• S1025 · www.govinfo.gov — S. HRG. 117-195 (govinfo PDF) – reported by search summary as the 20 July 2021 HELP hearing ‘The Path Forward: A Federal Perspective on the COVID-19 Response’ — U.S. Government Publishing Office / Senate HELP (2023)
• S1035 · www.fda.gov — FDA Chair Review Memorandum, STN 125742/656 (26 Sep 2025) — US FDA / CBER (2025-09-26)
• S1036 · www.fda.gov — FDA letter ending Pfizer-BioNTech EUA 27034 (27 Aug 2025), UNCONFIRMED identity — US FDA / CBER (2025-08-27)
• S1037 · www.fda.gov — FDA Spikevax product page (lists approval letters 2022-2026, labels, SBRA) — US FDA / CBER (2026-08-27)
• S1042 · www.fda.gov — FDA Spikevax package insert (current) — US FDA / CBER (bez daty)
• S1047 · www.ldh.la.gov — Louisiana Dept of Health copy of Moderna EUA letter reissue (Sep 2023) — Louisiana Department of Health (copy of FDA letter) (2023-09-11)
• S1048 · www.ldh.la.gov — Louisiana Dept of Health copy of Pfizer-BioNTech EUA letter reissue (Sep 2023) — Louisiana Department of Health (copy of FDA letter) (2023-09-11)
• S1050 · www.cidrap.umn.edu — CIDRAP Op-Ed: Manufacturing a scandal: what the FDA’s COVID vaccine pediatric death review actually says — CIDRAP (bez daty)
• S1054 · www.everycrsreport.com — CRS: Changes to CDC Vaccine Recommendations in 2025 and 2026 (IN12684, 29 Jul 2026) — Congressional Research Service (via EveryCRSReport) (2026-07-29)
• S1055 · www.contagionlive.com — Contagion Live: ACIP COVID-19 vote, shared clinical decision-making for 6 months and older (19 Sep 2025) — Contagion Live (2025-09-19)
• S1057 · litigationtracker.law.georgetown.edu — Georgetown Litigation Tracker: AAP v. Kennedy, defendants’ motion to expedite appeal (12 Jun 2026) — Georgetown Law Litigation Tracker (court filing) (2026-06-12)
• S1064 · www.govinfo.gov — Federal Register 89 FR, 11 Dec 2024: PREP Act declaration amendment for COVID-19 countermeasures — HHS via GovInfo (2024-12-11)
• S1066 · www.congress.gov — CRS Legal Sidebar LSB10730: PREP Act and COVID-19 countermeasures — Congressional Research Service (2025-01)
• S1074 · eno.ombudsman.europa.eu — Judgment of the General Court in Case T-36/23, Stevi and The New York Times v Commission (Ombudsman network summary) — European Network of Ombudsmen (2025-05)
• S1078 · www.eppo.europa.eu — EPPO news: Investigation into the acquisition of COVID-19 vaccines, clarifications (17 May 2024) — European Public Prosecutor’s Office (2024-05-17)
• S1086 · www.ema.europa.eu — Public statement: Jcovden withdrawal of marketing authorisation in the EU — European Medicines Agency (2024-07)
• S1087 · apps.who.int — Joint WHO-China study full report (PDF) — World Health Organization (2021-03-30)
• S1090 · www.who.int — WHO Timeline - COVID-19 (archived) — World Health Organization (2020-04-08)
• S1096 · www.nik.gov.pl — Epidemia COVID-19 – czas chaosu i nietrafionych decyzji – wybrane zagadnienia w świetle ustaleń kontroli NIK – informacje szczegółowe (PDF, 2.68 MB) — Najwyższa Izba Kontroli (2025-09-09)
• S1097 · trybunal.gov.pl — Trybunał Konstytucyjny case catalogue: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z COVID-19 (K 9/23) — Trybunał Konstytucyjny (2023-07-13)
• S1098 · isap.sejm.gov.pl — Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. – tekst ogłoszony (ISAP PDF, Dz.U. 2020 poz. 374) — Sejm RP (ISAP) (2020-03-07)
• S1101 · api.sejm.gov.pl — Tekst jednolity ustawy (Dz.U. 2025 poz. 764) – PDF — Sejm RP (ELI) (2025)
• S1102 · api.sejm.gov.pl — Ustawa z dnia 31 marca 2020 r. zmieniająca (Dz.U. 2020 poz. 568) – tekst — Sejm RP (ELI) (2020-03-31)
• S1103 · standardyprawa.pl — Standardy Prawa: art. 10d ustawy COVID-19 (tekst obowiązujący) — Standardy Prawa (bez daty)
• S1104 · api.sejm.gov.pl — Sejm druk 569-A: sprawozdanie komisji (projekt art. 10d – wyłączenie odpowiedzialności karnej) — Sejm RP (2020)
• S1105 · bip.brpo.gov.pl — RPO: Rozporządzenia rządu o zakazie przemieszczania się rażąco naruszały prawo. SN uwzględnił pierwsze pandemiczne kasacje RPO — Rzecznik Praw Obywatelskich (bez daty)
• S1109 · bip.brpo.gov.pl — RPO: Sprawa solarium działającego w kwietniu i kary 10 tys. zł. Skarga kasacyjna RPO do NSA — Rzecznik Praw Obywatelskich (bez daty)
• S1110 · dlajurysty.pl — NSA wyrok II GSK 311/22 (24 Sep 2025) — Naczelny Sąd Administracyjny (via dlajurysty.pl) (2025-09-24)
• S1114 · stat.gov.pl — GUS: Sytuacja demograficzna Polski do 2021 roku. Zgony i umieralność (PDF) — Główny Urząd Statystyczny (2022)
• S1120 · www.gov.pl — Sprawozdanie RPP dot. rozpatrzenia wniosków (FKSO) – załącznik gov.pl — Rzecznik Praw Pacjenta (bez daty)
• S1121 · www.gov.pl — Komunikat dotyczący nieprawomocnego wyroku w sprawie Pfizer Export — Ministerstwo Zdrowia (2026-04)
• S1122 · www.gov.pl — Komunikat Ministerstwa Zdrowia o wniesieniu apelacji od wyroku w sprawie Pfizera — Ministerstwo Zdrowia (2026)
• S1136 · www.t-online.de — Sudhof.pdf (Bundestag Haushaltsausschuss cover letter, redacted Sudhof report and BMG report) — t-online (hosting the document sent to the budget committee) (2025-06)
• S1146 · www.rki.de — Protokolle des RKI-internen Krisenstabs - Fragen und Antworten — Robert Koch-Institut (2024)
• S1152 · www.bverwg.de — BVerwG Verfahrensinformation zu 3 CN 2.21 — Bundesverwaltungsgericht (2022)
• S1154 · www.bundesverfassungsgericht.de — BVerfG Pressemitteilung Nr. 101/2021 (Bundesnotbremse: Ausgangs- und Kontaktbeschränkungen) — Bundesverfassungsgericht (2021-11-30)
• S1155 · www.bundesverfassungsgericht.de — BVerfG Pressemitteilung Nr. 100/2021 (Schulschließungen) — Bundesverfassungsgericht (2021-11-30)
• S1161 · www.judiciary.uk — PPE Medpro press summary — Courts and Tribunals Judiciary (2025-10)
• S1169 · eprints.gla.ac.uk — The Huanan Seafood Wholesale Market in Wuhan was the early epicenter of the COVID-19 pandemic (Worobey et al.) — Univ. of Glasgow repository; Science 377:951-959 (2022-08-26)
• S1171 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov — Genetic tracing of market wildlife and viruses at the epicenter of the COVID-19 pandemic (PMC author manuscript) — Crits-Christoph et al.; Cell 187(19):5468-5482 (2024-09-19)
• S1176 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov — Effect of hydroxychloroquine in hospitalized patients with Covid-19 (RECOVERY) — RECOVERY Collaborative Group; NEJM 383:2030-2040 (2020-10-08)
• S1184 · judiciary.house.gov — Letter from Daniel F. Donovan, Counsel for Alphabet Inc., to Chairman Jim Jordan, House Committee on the Judiciary — Alphabet Inc. (via Counsel) / U.S. House Committee on the Judiciary (2025-09-23)
• S1192 · www.cbsnews.com — Senate committee votes to hold Fauci in contempt of Congress, seeking to bypass floor vote with DOJ referral — CBS News (2026-08-06)
• S1193 · storage.courtlistener.com — Indictment, United States v. David M. Morens, No. 8:26-cr-00138-PX (D. Md. ECF No. 1) — U.S. District Court for the District of Maryland (via CourtListener RECAP) (2026-04-16)
• S1194 · www.courtlistener.com — Court Docket: United States v. Morens, No. 8:26-cr-00138-PX (D. Md.) — U.S. District Court for the District of Maryland (via CourtListener RECAP) (2026-04-16)
• S1199 · storage.courtlistener.com — Memorandum Ruling on Request for Preliminary Injunction, Missouri v. Biden, No. 3:22-cv-01213-TAD-KDM (W.D. La. ECF No. 293) — Judge Terry A. Doughty, U.S. District Court for the Western District of Louisiana (via CourtListener RECAP) (2023-07-04)
• S1209 · www.cdc.gov — Meeting of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP), September 18–19, 2025: Meeting Summary (Minutes) — Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP) (2025-09-19)
• S1211 · www.courtlistener.com — Memorandum and Order on Plaintiffs’ Motion for Preliminary Injunction, American Academy of Pediatrics v. Kennedy, No. 1:25-cv-11916-BEM, Doc. 291, 814 F. Supp. 3d 150 (D. Mass. Mar. 16, 2026) — U.S. District Court for the District of Massachusetts (Judge Brian E. Murphy) via Free Law Project / CourtListener RECAP (2026-03-16)
• S1212 · www.ca1.uscourts.gov — First Circuit Oral Arguments Recording Listing — American Academy of Pediatrics v. Kennedy, No. 26-1503 (Argued Oct. 6, 2026) — U.S. Court of Appeals for the First Circuit (2026-10-06)
• S1213 · extapps2.oge.gov — Robert F. Kennedy, Jr. — Nominee Executive Branch Personnel Public Financial Disclosure Report (OGE Form 278e, Signed Dec. 21, 2024; Amended Feb. 1, 2025) — U.S. Office of Government Ethics (OGE) / Robert F. Kennedy, Jr. (2025-02-01)
• S1218 · www.techtransfer.nih.gov — HHS License-Based Vaccines & Therapeutics (NIH Office of Technology Transfer Reports) — National Institutes of Health (NIH), Office of Technology Transfer (OTT) (2025-10-01)
• S1221 · www.ombudsman.europa.eu — Decision on the European Commission’s refusal of public access to text messages exchanged between the Commission President and the CEO of a pharmaceutical company on the purchase of a COVID-19 vaccine (case 1316/2021/MIG) — European Ombudsman (2022-07-12)
• S1223 · eur-lex.europa.eu — Judgment of the General Court (Grand Chamber) of 14 May 2025 – Matina Stevi and The New York Times Company v European Commission (Case T-36/23, ECLI:EU:T:2025:483, CELEX:62023TJ0036) — General Court of the European Union (EUR-Lex) (2025-05-14)
• S1225 · www.eppo.europa.eu — Ongoing EPPO investigation into the acquisition of COVID-19 vaccines in the EU — European Public Prosecutor’s Office (EPPO) (2022-10-14)
• S1235 · www.who.int — WHO Member States continue negotiations on the Pathogen Access and Benefit Sharing Annex — World Health Organization (WHO) (2026-07-20)
• S1252 · orka.sejm.gov.pl — Sprawozdanie Rzecznika Praw Pacjenta z przestrzegania praw pacjenta w roku 2024 (Druk sejmowy nr 1733, PDF) — Rzecznik Praw Pacjenta / Kancelaria Sejmu RP (2025-09-01)
• S1253 · www.nik.gov.pl — COVID-19 w Polsce – na początku był chaos (Informacja o wynikach kontroli P/20/062) — Najwyższa Izba Kontroli (NIK) (2023-09-12)
• S1277 · dx.doi.org — Infection fatality rate of COVID-19 inferred from seroprevalence data — John P. A. Ioannidis (Bulletin of the World Health Organization) (2020-10-14)
• S1287 · royalsociety.org — COVID-19: examining the effectiveness of non-pharmaceutical interventions (Full Report PDF) — The Royal Society (2023-08-24)
• S1290 · doi.org — Ivermectin for COVID-19 in adults in the community (PRINCIPLE): An open, randomised, controlled, adaptive platform trial of short- and longer-term outcomes — Hayward et al. / PRINCIPLE Trial Collaborative Group (Journal of Infection) (2024-02-28)
• S1297 · www.ema.europa.eu — Meeting highlights from the Pharmacovigilance Risk Assessment Committee (PRAC) 24 - 27 October 2022 — European Medicines Agency (EMA) (2022-10-28)
• S1300 · www.nature.com — Systematic analysis of COVID-19 mRNA vaccines using four orthogonal approaches demonstrates no excessive DNA impurities — Achs et al. (npj Vaccines) (2025-01-01)
• S1304 · gbdeclaration.org — The Great Barrington Declaration — Martin Kulldorff, Sunetra Gupta, and Jay Bhattacharya (2020-10-04)
• S1308 · thedocs.worldbank.org — The State of Global Learning Poverty: 2022 Update (Direct PDF) — World Bank, UNESCO, UNICEF, FCDO, USAID, and Bill & Melinda Gates Foundation (2022-06-23)
• S1310 · www.hsgac.senate.gov — HSGAC Committee Record, business meeting of 6 August 2026 (roll-call votes) — U.S. Senate HSGAC (Chief Clerk) (2026-08-06)
• S1311 · www.hsgac.senate.gov — Chairman Rand Paul Uncovers New Evidence of Fauci Deleting Official Records, Calls Him to Testify Before HSGAC — U.S. Senate HSGAC (majority press release) (2025-09-12)
• S1312 · www.hrsa.gov — CICP Table 4: Claims compensated (FY2010–2026), data as of 1 October 2026 — HRSA (2026-10-01 (data date))
• S1313 · www.odni.gov — Fauci Funded Wuhan Lab Research That Sparked COVID (DNI Gabbard declassification release) — Office of the Director of National Intelligence (2026-06-18)
• S1314 · isap.sejm.gov.pl — Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483, tekst ujednolicony, ISAP) — Sejm RP (ISAP) (1997-04-02)
• S1320 · www.sec.gov — Pfizer Inc. Form 10-K for FY2021 (excerpt: revenues, Comirnaty, Paxlovid) — Pfizer Inc / SEC EDGAR (2022-02-24)
• S1321 · www.sec.gov — Moderna, Inc. Form 10-K for FY2021 (excerpt: revenues, COVID-19 vaccine product sales) — Moderna, Inc. / SEC EDGAR (2022-02-25)
• S1322 · www.sec.gov — BioNTech SE Form 20-F for FY2021 (excerpt: revenues, COVID-19 vaccine revenues) — BioNTech SE / SEC EDGAR (2022-03-30)
• S1323 · www.sec.gov — BioNTech SE Form 20-F for FY2022 (excerpt: revenues, COVID-19 vaccine revenues) — BioNTech SE / SEC EDGAR (2023-03-27)
• S1324 · www.ca5.uscourts.gov — State of Missouri v. Biden, No. 23-30445 (5th Cir.), revised opinion of 3 October 2023 — U.S. Court of Appeals for the Fifth Circuit (2023-10-03)
• S1326 · archive.org — Clade X Exercise: Improving Policy to Prepare for Severe Pandemics, Executive Summary Document (Johns Hopkins Center for Health Security, 2018; copy in Internet Archive item) — Johns Hopkins Center for Health Security (copy hosted in Internet Archive item pandemic-exercise-documents) (2018-05)
• S1327 · www.pm.gov.au — Release of the COVID-19 Inquiry Report (media release of the Prime Minister of Australia) — Prime Minister of Australia (pm.gov.au) (2024-10-29)
• S1328 · lifeboat.com — Statement about nCoV and our pandemic exercise (third-party repost of the Johns Hopkins Center for Health Security statement, Lifeboat Foundation blog, 23 Jul 2020; NOT the Center’s own page) — Lifeboat Foundation (repost of Johns Hopkins Center for Health Security statement of 24 Jan 2020) (2020-07-23 (repost; original statement dated 2020-01-24))
• S1329 · www.factcheck.org — New Coronavirus Wasn’t Predicted in Simulation (FactCheck.org) — FactCheck.org (Annenberg Public Policy Center) (2020-01-29)
• S1330 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov — Scientific consensus on the COVID-19 pandemic: we need to act now (The John Snow Memorandum, full text on PMC) — Nisreen A. Alwan et al. (The Lancet 396:e71-e72) (2020-10-15)
• S1331 · oversight.house.gov — Notice of Debarment to Dr. Peter Daszak (HHS Suspension and Debarment Official, redacted copy published by the House Oversight Committee) — US Department of Health and Human Services (copy hosted by the House Oversight Committee) (2025-01-17)
• S1332 · oversight.house.gov — Action Referral Memorandum on the debarment of Dr. Peter Daszak (HHS, redacted copy published by the House Oversight Committee) — US Department of Health and Human Services (copy hosted by the House Oversight Committee) (2025-01-17)
• S1333 · oversight.house.gov — Notice of Debarment to EcoHealth Alliance, Inc. (HHS Suspension and Debarment Official, redacted copy published by the House Oversight Committee) — US Department of Health and Human Services (copy hosted by the House Oversight Committee) (2025-01-17)
• S1354 · www.phe.gov — Framework for Guiding HHS Funding Decisions about Proposed Research Involving Enhanced Potential Pandemic Pathogens (P3CO) — HHS / ASPR (2017-12-19)
• S1634 · euromomo.eu — Excess mortality associated with influenza in Europe 2017/18 (EuroMOMO) — EuroMOMO / SSI (bez daty)
• S1668 · cdn.who.int — Global excess deaths associated with COVID-19 (modelled estimates), data files as of 5 April 2023 (WHO_COVID_Excess_Deaths_EstimatesByCountry.xlsx and ByRegion.xlsx) — World Health Organization (WHO) (2023-05-19)
• S1669 · ec.europa.eu — Eurostat, Life expectancy by age and sex (demo_mlexpec): life expectancy at birth, total, 2005–2024, PL, DE, FR, IT, ES, SE, DK, NO, FI, EU27 and UK (API extract) — Eurostat (2026-09-25)
• S1670 · www.ons.gov.uk — Single-year life tables, UK: 1980 to 2024 (nltuk198020241.xlsx) — Office for National Statistics (ONS) (2025-12-10)
• S1671 · data.cdc.gov — NCHS – Death rates and life expectancy at birth (data.cdc.gov w9j2-ggv5), United States, all races, both sexes, 2005–2018 — National Center for Health Statistics (NCHS), CDC (2020-09-08)
• S1672 · data.cdc.gov — U.S. State Life Expectancy by Sex, 2019 (data.cdc.gov ncvk-7amm) — National Center for Health Statistics (NCHS), CDC (2022-02-03)
• S1674 · www.cdc.gov — Mortality in the United States, 2022 (NCHS Data Brief No. 492) — National Center for Health Statistics (NCHS), CDC (2024-03)
• S1675 · www.cdc.gov — Mortality in the United States, 2023 (NCHS Data Brief No. 521) — National Center for Health Statistics (NCHS), CDC (2024-12)